Η κυβέρνηση επικαλείται στοιχεία της Eurostat για να υποστηρίξει ότι το brain drain έχει αντιστραφεί σε brain regain, ωστόσο τα επίσημα δεδομένα ζωγραφίζουν μια διαφορετική εικόνα. Ο καθηγητής Λόης Λαμπριανίδης, εκτελεστικός διευθυντής του Παντείου Πανεπιστημίου και οικονομικός γεωγράφος, αναλύει τα διαθέσιμα στατιστικά και καταλήγει σε συμπεράσματα που αντικρούουν τους κυβερνητικούς ισχυρισμούς. Το ζήτημα βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο μετά την πρόσφατη εκδήλωση Rebrain Greece στο Λονδίνο.
Διαβάστε επίσης: Η Ελλάδα παραδίδει την πρωτιά υψηλού χρέους στην Ιταλία
Τι έγινε: Οι κυβερνητικοί ισχυρισμοί και τα αντίθετα δεδομένα
Η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως επανέλαβε, με αφορμή την εκδήλωση Rebrain Greece στο Λονδίνο, ότι τα επίσημα στοιχεία της Eurostat αποδεικνύουν αντιστροφή του brain drain κατά 64%. Συγκεκριμένα, επικαλέστηκε τα εξής: τα τελευταία 10–15 χρόνια έφυγαν από τη χώρα 730.000 πολίτες, ενώ επέστρεψαν 473.000, ποσοστό που παρουσιάζεται ως σημαντική επιτυχία. Ωστόσο, την ίδια ακριβώς περίοδο, εξίσου επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι οι Έλληνες ηλικίας 20–64 ετών που διαμένουν σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΕ, Ελβετία, Νορβηγία, Ισλανδία, Λιχτενστάιν) καταγράφουν ιστορικό υψηλό. Αυτή η αντίφαση αποτελεί το κεντρικό σημείο της ανάλυσης του καθηγητή Λαμπριανίδη.
Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα, το 2025 οι Έλληνες ηλικίας 20–64 ετών που διαμένουν στις χώρες της ΕΖΕΣ ανέρχονται σε 386.100 άτομα. Από αυτούς, 117.400 είναι πτυχιούχοι ανώτατης εκπαίδευσης, 114.800 είναι απόφοιτοι δευτεροβάθμιας ή επαγγελματικής εκπαίδευσης, ενώ 135.600 διαθέτουν μόνο υποχρεωτική εκπαίδευση. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από την πλατφόρμα Greece In Figures και αξιοποιούνται από τον καθηγητή για να αναδείξει τη σύνθετη δημογραφική πραγματικότητα. Παράλληλα, τα έτη 2023 και 2024 οι ροές παλιννόστησης φέρεται να υπερέβησαν τις ροές της εξερχόμενης μετανάστευσης, γεγονός που ο ίδιος ο Λαμπριανίδης χαρακτηρίζει θετικό.
Ο καθηγητής Λαμπριανίδης, ο οποίος υπηρέτησε επίσης ως Γενικός Γραμματέας Ιδιωτικών Επενδύσεων και είναι αφηγητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, υπογραμμίζει ότι τα διαθέσιμα δεδομένα δεν τεκμηριώνουν σαφή αντιστροφή του brain drain. Παρά την αύξηση της παλιννόστησης, το συνολικό απόθεμα των Ελλήνων μεταναστών στο εξωτερικό συνεχίζει να αυξάνεται. Αυτό σημαίνει ότι αν και περισσότεροι επιστρέφουν σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, ο αριθμός εκείνων που φεύγουν παραμένει υψηλός.
Αντιδράσεις και πλαίσιο: Γιατί τα νούμερα δεν λένε την πλήρη αλήθεια
Ο Λόης Λαμπριανίδης επισημαίνει επίσης ένα μεθοδολογικό πρόβλημα που επηρεάζει την αξιοπιστία των συγκρίσεων: οι μεθοδολογικές αδυναμίες των στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ οδηγούν πιθανώς σε υποεκτίμηση της εξερχόμενης μετανάστευσης. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός εκείνων που φεύγουν μπορεί να είναι μεγαλύτερος από αυτόν που καταγράφεται επίσημα, με αποτέλεσμα το ποσοστό αντιστροφής που επικαλείται η κυβέρνηση να μην αντικατοπτρίζει την πραγματική κατάσταση. Η επίκληση του 64% αντιστροφής, συνεπώς, βασίζεται σε αριθμούς που ενδεχομένως υποτιμούν τη φυγή.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η διαπίστωση για τους λόγους που ωθούν τους επαναπατρισμένους να επιστρέφουν. Σύμφωνα με τον καθηγητή, η επιστροφή επιστημόνων και εργαζομένων αποδίδεται κυρίως σε προσωπικούς λόγους και όχι σε δομικές αλλαγές της ελληνικής οικονομίας. Αυτό σημαίνει ότι δεν οφείλεται σε βελτίωση των συνθηκών αμοιβής, στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης ή σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Ο παράγοντας της οικογένειας, της προσωπικής ζωής ή άλλες ατομικές επιλογές φαίνεται να υπερτερούν έναντι των επαγγελματικών κινήτρων.
Το εύρημα αυτό συνδέεται άμεσα με ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο: οι επαναπατρισμένοι συχνά υφίστανται επαγγελματική και εισοδηματική υποβάθμιση μετά την επιστροφή τους. Δηλαδή, αποδέχονται θέσεις εργασίας κατώτερες από τα προσόντα τους ή εισοδήματα χαμηλότερα από αυτά που είχαν στο εξωτερικό. Αυτό, κατά τον καθηγητή Λαμπριανίδη, αναδεικνύει τις αδυναμίες τόσο του παραγωγικού προτύπου της ελληνικής οικονομίας όσο και των θεσμών που θα έπρεπε να υποστηρίζουν την αξιοποίηση εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού.
Τι ακολουθεί: Το ζητούμενο της δομικής αλλαγής
Το κεντρικό συμπέρασμα της ανάλυσης είναι σαφές: ακόμα και αν τα ποσοστά παλιννόστησης αυξάνονται, η αύξηση αυτή δεν μεταφράζεται αυτόματα σε brain regain, δηλαδή σε ουσιαστική επανένταξη εξειδικευμένου ανθρώπινου κεφαλαίου στην παραγωγική βάση της χώρας. Για να συμβεί κάτι τέτοιο, απαιτούνται δομικές αλλαγές στην αγορά εργασίας και στους θεσμούς — κάτι που τα υπάρχοντα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν. Ο καθηγητής Λαμπριανίδης δεν αμφισβητεί ότι η τάση παλιννόστησης είναι θετική, αλλά προειδοποιεί ότι η εξίσωση της αριθμητικής επιστροφής πολιτών με αντιστροφή του brain drain αποτελεί παραπλανητική απλούστευση της πραγματικότητας.
