Επτά θάνατοι κρατουμένων μέσα σε μόλις ενάμιση μήνα καταγράφηκαν στις φυλακές Αγίου Στεφάνου στην Πάτρα, φέρνοντας στο προσκήνιο το ζοφερό τοπίο που επικρατεί στα ελληνικά σωφρονιστικά καταστήματα. Οι θάνατοι κρατουμένων στις φυλακές συνοδεύονται από καταγγελίες για βία, διακίνηση ναρκωτικών και άθλιες συνθήκες διαβίωσης, ενώ ταυτόχρονα η επίσημη καταγραφή των περιστατικών παρουσιάζει εκπληκτικά κενά. Ειδικοί επισημαίνουν κατηγορηματικά: «Κάθε θάνατος στη φυλακή είναι ευθύνη του κράτους».
Ένας νεκρός κάθε εβδομάδα στον Άγιο Στέφανο
Ο έβδομος θάνατος κρατουμένου στις φυλακές Αγίου Στεφάνου στην Πάτρα ήρθε στη δημοσιότητα την περασμένη εβδομάδα, μέσα σε χρονικό διάστημα που δεν ξεπερνά τις έξι εβδομάδες. Ο ρυθμός αυτός — σχεδόν ένας νεκρός κάθε εβδομάδα — σκιαγραφεί με τον πλέον εύγλωττο τρόπο τις συνθήκες που επικρατούν στο συγκεκριμένο κατάστημα κράτησης. Οι αιτίες των θανάτων και οι ακριβείς συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτοί συνέβησαν παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αδιευκρίνιστες, καθώς η ροή επίσημων πληροφοριών προς τις αρμόδιες αρχές παρουσιάζει χαώδη κενά.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται, ωστόσο, στην Πάτρα. Στις αρχές Μαΐου, βίαιες συμπλοκές στις φυλακές Νιγρίτας Σερρών οδήγησαν σε τραυματισμούς και θάνατο, επιβεβαιώνοντας ότι το φαινόμενο έχει λάβει συστηματικό χαρακτήρα σε πολλά σωφρονιστικά καταστήματα. Εντάσεις και συγκρούσεις μεταξύ κρατουμένων αποτελούν συχνό φαινόμενο, ωστόσο μόνο σπανίως γίνονται γνωστές στη δημοσιότητα. Σε αυτά προστίθενται περιστατικά διακίνησης ναρκωτικών και άλλων απαγορευμένων ουσιών που εισέρχονται στα καταστήματα κράτησης παρά τα ισχύοντα μέτρα ασφαλείας.
Σωφρονιστικοί υπάλληλοι, νομικοί και οι ίδιοι οι κρατούμενοι περιγράφουν συνθήκες που ευνοούν την αύξηση τέτοιων περιστατικών. Οι ελλείψεις σε προσωπικό, ο υπερπληθυσμός των καταστημάτων και η ανεπαρκής προστασία αναφέρονται ως βασικοί παράγοντες που συμβάλλουν στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου η βία και οι θάνατοι κρατουμένων αυξάνονται ανησυχητικά. Κανείς, ωστόσο, δεν φαίνεται να λογοδοτεί επίσημα — και αυτό αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα.
Η «ομερτά» και τα κενά στην επίσημη καταγραφή
Το κεντρικό ζήτημα που αναδύεται δεν είναι μόνο τα ίδια τα περιστατικά, αλλά και η συστηματική απουσία επίσημης καταγραφής τους. Η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής απέχει επανειλημμένα από την αποστολή στοιχείων για τους θανάτους κρατουμένων στον Συνήγορο του Πολίτη, παρά το γεγονός ότι ο νόμος ορίζει ρητά αυτή την υποχρέωση. Σύμφωνα με τον Συνήγορο, οι διαταγές διενέργειας διοικητικών εξετάσεων για περιστατικά θανάτων στις φυλακές οφείλουν να διαβιβάζονται στην Αρχή αμελλητί — κάτι που στην πράξη αγνοείται συστηματικά.
Το αποτέλεσμα είναι αποκαλυπτικό: ο Συνήγορος του Πολίτη δεν διαθέτει συνολικά και αξιόπιστα στοιχεία για τους θανάτους κρατουμένων εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων, ούτε για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτοί συμβαίνουν. Η Αρχή λαμβάνει πληροφόρηση μόνο όταν η ίδια υποβάλλει σχετικό αίτημα, κάτι που καθιστά αδύνατη τη συστηματική εποπτεία. Από το τέλος του 2021 έως και το 2023, η Γενική Γραμματεία δεν απέστειλε στον Συνήγορο καμία διαταγή διοικητικής έρευνας για θανάτους κρατουμένων — και το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται από το 2025 έως σήμερα.
Ειδικοί μιλούν πλέον ανοιχτά για μια ιδιότυπη «ομερτά των φυλακών». Η απουσία διαφάνειας δεν επιτρέπει τον εντοπισμό των αιτίων, τη λογοδοσία των υπευθύνων και, κατ’ επέκταση, την αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματος. Ενώ οι θάνατοι κρατουμένων πυκνώνουν, η πολιτεία υστερεί σημαντικά στην επίσημη καταγραφή των στοιχείων και των παραβατικών συμπεριφορών — δημιουργώντας ένα κενό ελέγχου που δύσκολα δικαιολογείται σε ένα κράτος δικαίου.
Τι ακολουθεί
Το ερώτημα της ευθύνης παραμένει ανοιχτό, αλλά οι ειδικοί είναι κατηγορηματικοί: «Κάθε θάνατος στη φυλακή είναι ευθύνη του κράτους». Η ανεπαρκής στελέχωση, οι κακές συνθήκες διαβίωσης, η διακίνηση ναρκωτικών και η απουσία αποτελεσματικής εποπτείας συνθέτουν ένα σύνθετο πρόβλημα που δεν επιλύεται χωρίς συστηματική δράση. Η πολιτεία καλείται να απαντήσει όχι μόνο για τους επτά θανάτους που ήδη συνέβησαν στον Άγιο Στέφανο, αλλά και για το αν διαθέτει τα βασικά εργαλεία παρακολούθησης και ελέγχου ώστε να γνωρίζει τι συμβαίνει πίσω από τα κάγκελα των ελληνικών φυλακών. Χωρίς διαφάνεια και χωρίς λογοδοσία, οι θάνατοι κρατουμένων στις φυλακές θα συνεχίσουν να αποτελούν μια σκοτεινή σελίδα που κανείς δεν φαίνεται πρόθυμος να διαβάσει.
