Η Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Καπνίσματος γιορτάζεται σήμερα, 31 Μαΐου, με τους ειδικούς να προειδοποιούν ότι η μάχη κατά του καπνίσματος εισέρχεται σε μια νέα κρίσιμη φάση. Η βρετανική βουλή ψήφισε πρόσφατα νόμο-σταθμό που ανοίγει τον δρόμο για την πρώτη «γενιά χωρίς καπνό» παγκοσμίως. Παράλληλα, τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αποκαλύπτουν τις τεράστιες διαστάσεις του προβλήματος, με 1,2 δισεκατομμύρια καπνιστές να βρίσκονται σε κίνδυνο.
Τι έγινε: Ο βρετανικός νόμος που αλλάζει τα πάντα
Η Δρ Σταματούλα Τσικρικά, πρόεδρος της Ομάδας Προαγωγής Υγείας και Διακοπής Καπνίσματος της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και Επιστημονικά Υπεύθυνη του Ιατρείου Διακοπής Καπνίσματος στο νοσοκομείο «Σωτηρία», τόνισε μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι φέτος τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά από κάθε άλλη χρονιά. Η αιτία είναι μια απόφαση που η ίδια χαρακτηρίζει «σταθμό»: η βρετανική βουλή ψήφισε πρόσφατο νομοσχέδιο που δημιουργεί και ανοίγει τον δρόμο για τα υπόλοιπα κράτη να κατοχυρώσουν την πρώτη γενιά «ελεύθερη από τον καπνό». Πρόκειται για νομοθεσία που αλλάζει ριζικά την προσέγγιση της δημόσιας υγείας απέναντι στο κάπνισμα, μετατοπίζοντας το βάρος από την ατομική επιλογή στη δομική πρόληψη.
Σύμφωνα με τον βρετανικό νόμο, όσοι έχουν γεννηθεί από την 1η Ιανουαρίου 2009 και μετά θα απαγορεύεται δια βίου να αγοράσουν προϊόντα καπνού. Το όριο ηλικίας πώλησης καπνικών προϊόντων στη Βρετανία θα αυξάνεται σταδιακά κάθε χρόνο, αποκλείοντας έτσι τις νεότερες γενιές από την πρόσβαση σε προϊόντα νικοτίνης. Το νομοσχέδιο εισάγει επίσης νέο πλαίσιο αδειοδότησης στην εμπορία καπνού, αυστηρότερους κανόνες στη διαφήμιση των καπνικών προϊόντων και επιπρόσθετους περιορισμούς στο κάπνισμα και το άτμισμα στους δημόσιους χώρους. Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί που θεσπίζει ο νόμος στοχεύουν στο να καταστήσουν αδύνατη τη διαφυγή από τους νέους κανόνες.
Τα στοιχεία του ΠΟΥ δείχνουν καθαρά γιατί τέτοιου είδους νομοθεσία κρίνεται αναγκαία. Περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι καπνίζουν παγκοσμίως, ενώ κάθε χρόνο το κάπνισμα προκαλεί περισσότερους από 7 εκατομμύρια θανάτους. Από αυτούς, περίπου 1,6 εκατομμύρια αφορούν μη καπνιστές που εκτίθενται στον καπνό παθητικά. Στο γυναικείο φύλο, μεταξύ 175 και 224 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως καπνίζουν, ενώ στην Ευρωπαϊκή περιφέρεια καταγράφεται το υψηλότερο ποσοστό χρήσης καπνού μεταξύ των έφηβων κοριτσιών, με τον αριθμό να ξεπερνά τα 62 εκατομμύρια.
Αντιδράσεις και πλαίσιο: Οι ανήλικοι στο στόχαστρο
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η έκταση της χρήσης νέων καπνικών προϊόντων από ανηλίκους. Τουλάχιστον 40 εκατομμύρια παιδιά ηλικίας 13-15 ετών δηλώνουν ότι κάνουν χρήση τουλάχιστον ενός καπνικού προϊόντος, σύμφωνα με τη Δρ Τσικρικά. Από αυτά, 15 εκατομμύρια έφηβοι της ίδιας ηλικιακής ομάδας χρησιμοποιούν ήδη ηλεκτρονικά τσιγάρα. Το εντυπωσιακότερο εύρημα είναι ότι τα παιδιά είναι κατά μέσο όρο εννέα φορές πιο πιθανό από τους ενήλικες να κάνουν χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου — ένα στοιχείο που αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η καπνοβιομηχανία στοχεύει τις νέες γενιές.
Η εξάρτηση από τη νικοτίνη αναγνωρίζεται από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Πρόληψη του Καπνίσματος (ENSP) ως χρόνια και υποτροπιάζουσα νόσος. Αυτός ο χαρακτηρισμός έχει σημαντικές συνέπειες για τον τρόπο αντιμετώπισης της διακοπής καπνίσματος, καθώς οι επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες προσπάθειες δεν αποδίδονται σε έλλειψη θέλησης, αλλά σε βιολογικούς μηχανισμούς εξάρτησης. Στο πλαίσιο αυτό, η φαρμακευτική υποστήριξη αποκτά κεντρικό ρόλο. Το TOKOVYS, φάρμακο που περιέχει κυτισινικλίνη — δραστική ουσία φυτικής προέλευσης — ανταγωνίζεται τη νικοτίνη για τους ίδιους υποδοχείς στον εγκέφαλο, μειώνοντας σταδιακά την εξάρτηση και ανακουφίζοντας από τα στερητικά συμπτώματα.
Η αποτελεσματικότητα της κυτισινικλίνης έχει αξιολογηθεί σε κλινικές μελέτες που δημοσιεύθηκαν στο New England Journal of Medicine, ενώ μετα-ανάλυση στο επιστημονικό περιοδικό Thorax έδειξε αποτελεσματικότητα συγκρίσιμη με άλλες φαρμακευτικές επιλογές. Η θεραπεία διακοπής καπνίσματος μπορεί να προσαρμοστεί ανάλογα με τον βαθμό εξάρτησης από τη νικοτίνη, με τη βοήθεια ιατρού ή εξειδικευμένων ιατρείων διακοπής καπνίσματος. Ο ΠΟΥ ορίζει το κάπνισμα ως τον σημαντικότερο αναστρέψιμο παράγοντα κινδύνου για την υγεία, γεγονός που καθιστά τη διαθεσιμότητα αποτελεσματικών θεραπευτικών επιλογών ύψιστης σημασίας.
Τι ακολουθεί: Η μάχη για τη γενιά χωρίς καπνό
Το βρετανικό παράδειγμα αναμένεται να λειτουργήσει ως πρότυπο για άλλες χώρες που εξετάζουν παρόμοιες νομοθετικές πρωτοβουλίες. Η Δρ Τσικρικά υπογραμμίζει ότι η Βρετανία «ανοίγει τον δρόμο» για τα υπόλοιπα κράτη, ώστε να κατοχυρώσουν νομοθετικά την πρώτη γενιά χωρίς καπνό. Ωστόσο, η εφαρμογή τέτοιων νόμων απαιτεί ισχυρούς ελεγκτικούς μηχανισμούς, καθώς η παράνομη διακίνηση καπνικών προϊόντων αποτελεί διαρκή πρόκληση για τις αρχές. Παράλληλα, τα εξειδικευμένα ιατρεία διακοπής καπνίσματος, όπως αυτό που λειτουργεί στο νοσοκομείο «Σωτηρία», παρέχουν υποστήριξη σε όσους επιθυμούν να κόψουν τον καπνό ανεξαρτήτως ηλικίας, συνδυάζοντας ιατρική παρακολούθηση με φαρμακευτική αγωγή.
