Η αποψίλωση των δασών στη λεκάνη του Κονγκό επιταχύνεται λόγω της εξορυκτικής δραστηριότητας για κοβάλτιο, χρυσό και άλλα ορυκτά, με αποτέλεσμα να αυξάνεται σημαντικά ο κίνδυνος θανατηφόρων επιδημιών Έμπολα. Η τρέχουσα έξαρση, που ξεκίνησε τον Μάιο, έχει ήδη προκαλέσει 363 επιβεβαιωμένα κρούσματα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και έχει επεκταθεί στην Ουγκάντα. Οι επιστήμονες εντοπίζουν βαθύτερες οικολογικές αιτίες πίσω από την εκθετική αύξηση των περιστατικών τις τελευταίες δεκαετίες.
Τι έγινε: Από σπάνιες επιδημίες σε μαζικές εξάρσεις
Για δεκαετίες μετά την ανακάλυψη του ιού Έμπολα το 1976, τα περιστατικά παρέμεναν σχετικά περιορισμένα, επηρεάζοντας μερικές εκατοντάδες ανθρώπους κάθε φορά. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, οι επιδημίες έχουν γίνει πολύ μεγαλύτερες και εξαπλώνονται σε πολλές χώρες και ηπείρους. Η επιδημία του 2014 στη Δυτική Αφρική μόλυνε πάνω από 28.000 άτομα σε δέκα χώρες και τρεις ηπείρους, γεγονός που σηματοδότησε ριζική αλλαγή στην κλίμακα της νόσου. Η τρέχουσα έξαρση του ιού Bundibugyo συνδέεται με απώλεια 1,5 εκατομμυρίου στρεμμάτων τροπικού δάσους μέσα στο 2024, σύμφωνα με στοιχεία του Global Forest Watch.
Ο ιός Έμπολα φιλοξενείται κυρίως από νυχτερίδες, οι οποίες δεν εμφανίζουν συμπτώματα. Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, που περιλαμβάνει το 60% του δεύτερου μεγαλύτερου τροπικού δάσους του πλανήτη, οι νυχτερίδες συναντούσαν παραδοσιακά λίγους ανθρώπους σε απομονωμένες περιοχές. Αυτό οδηγούσε σε μικρές και ελεγχόμενες επιδημίες, ενώ έρευνες δείχνουν ότι σχεδόν το 20% των κατοίκων δασικών περιοχών στη Γκαμπόν έχουν αναπτύξει φυσική ανοσία στον ιό. Η αποψίλωση, όμως, διαταράσσει αυτή την ισορροπία: όταν τα δέντρα εξαφανίζονται, οι νυχτερίδες πλησιάζουν τους ανθρώπινους οικισμούς, αυξάνοντας τις πιθανότητες μετάδοσης μέσω αίματος, σάλιου ή περιττωμάτων.
Σύμφωνα με ανάλυση του 2025, κάθε ποσοστιαία αύξηση της αποψίλωσης στην Κεντρική Αφρική συνοδεύεται από άνοδο 20% έως 40% στα περιστατικά Έμπολα και ελονοσίας. Η μεγάλη επιδημία του 2014 ακολούθησε απώλεια του 85% της δασικής κάλυψης στη νοτιοδυτική Γουινέα, δείχνοντας ότι η σχέση αποψίλωσης και επιδημίας δεν είναι συμπτωματική.
Αντιδράσεις και πλαίσιο: Η εξόρυξη ορυκτών ως κρίσιμος παράγοντας
Η πίεση του ανθρώπου στα δάση δεν είναι νέο φαινόμενο, αλλά στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ένας σύγχρονος παράγοντας επιταχύνει την καταστροφή: η εκρηκτική ανάπτυξη της λεγόμενης «χειροτεχνικής» εξόρυξης. Ο οικονομολόγος Malte Ladewig του Norwegian University of Life Sciences αναφέρει ότι χιλιάδες κάτοικοι στρέφονται στην εξόρυξη χρυσού, κοβαλτίου και κολτάν για να τα διαθέσουν μέσω ανεπίσημων δικτύων διαμεσολαβητών. Η παγκόσμια ζήτηση για αυτά τα ορυκτά, που χρησιμοποιούνται σε μπαταρίες και ηλεκτρονικές συσκευές, τροφοδοτεί αυτή τη δραστηριότητα.
Η εξορυκτική αυτή δραστηριότητα απασχολεί περίπου δύο εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρη τη χώρα, εκ των οποίων 380.000 στην ανατολική περιοχή, εκεί όπου εντοπίζεται και η τρέχουσα έξαρση. Παρότι η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός κοβαλτίου στον κόσμο και ο μεγαλύτερος παραγωγός χαλκού στην Αφρική, μεγάλο μέρος του ορυκτού της πλούτου — αξίας 24 τρισεκατομμυρίων δολαρίων — εξάγεται μέσω ανεπίσημων οδών. Οι εργάτες που εισχωρούν βαθύτερα στα δάση για να εντοπίσουν νέα κοιτάσματα έρχονται σε επαφή με άγρια ζώα και οικοσυστήματα που παρέμεναν ανέγγιχτα για δεκαετίες.
Η συνηθισμένη εξήγηση για την αύξηση των κρουσμάτων Έμπολα επικεντρώνεται στη μεγαλύτερη κινητικότητα των ανθρώπων και στις βελτιωμένες μεταφορικές συνδέσεις. Ωστόσο, οι επιστήμονες τονίζουν ότι ο βαθύτερος παράγοντας είναι η μεταμόρφωση της οικολογίας του ιού, η οποία επηρεάζεται άμεσα από την ανθρώπινη επέμβαση στα δάση. Η σύνδεση μεταξύ παγκόσμιας ζήτησης για ορυκτά, αποψίλωσης και εμφάνισης επιδημιών αναδεικνύει την ανάγκη για συντονισμένη διεθνή δράση που να συνδυάζει οικονομική ανάπτυξη με προστασία των οικοσυστημάτων.
