Αν υπάρχει ένα κόμμα στη μεταπολιτευτική ιστορία που αποτελεί ζωντανή απόδειξη της διαχρονικής σχέσης της ελληνικής Αριστεράς με τις εσωτερικές ρήξεις και τις διασπάσεις, αυτό είναι αναμφίβολα ο ΣΥΡΙΖΑ. Πρόκειται για έναν πολιτικό οργανισμό που γεννήθηκε μέσα από αντιθέσεις, μεγάλωσε ως ευρύ μέτωπο ιδεολογικά ανομοιόμορφων ρευμάτων και κατέκτησε την εξουσία φέρνοντας στο προσκήνιο υποσχέσεις ριζικής ανατροπής. Σήμερα, ωστόσο, βρίσκεται στο επίκεντρο ενός νέου κεφαλαίου που σφραγίζεται με το όνομα του κορυφαίου πρωταγωνιστή του. Η ίδρυση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ) από τον πρώην πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα αποτελεί τη νεότερη — και ίσως πιο ιδιόμορφη — σελίδα αυτής της πολύχρονης ιστορίας.
Από τον Συνασπισμό στον ΣΥΡΙΖΑ: μια πορεία γεμάτη ρήξεις
Για να κατανοήσουμε τη σημασία αυτής της εξέλιξης, χρειάζεται να επιστρέψουμε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν το ΚΚΕ αποχώρησε από τον τότε Συνασπισμό της Αριστεράς και της Προόδου. Εκείνη η ρήξη αποτέλεσε την αφετηρία μιας νέας πολιτικής πραγματικότητας: ο Συνασπισμός ανασυγκροτήθηκε ως αυτόνομη δύναμη, φιλοξενώντας στους κόλπους του ένα ευρύ φάσμα σχολών σκέψης. Από τους ανανεωτικούς αριστερούς μέχρι τις πιο ριζοσπαστικές τάσεις, η εσωτερική πολυφωνία ήταν κεντρικό χαρακτηριστικό του σχηματισμού. Παράλληλα, αυτή η πολυφωνία εμπεριείχε από την πρώτη στιγμή τα σπέρματα μελλοντικών αντιπαραθέσεων.
Στα 2004, ο ΣΥΡΙΖΑ ιδρύθηκε ως συμμαχία δεκάδων οργανώσεων και κινημάτων της Αριστεράς, με κύριο πυρήνα τον Συνασπισμό. Επρόκειτο για ένα τολμηρό πολιτικό εγχείρημα που επιχειρούσε να συμπυκνώσει υπό μία ομπρέλα δυνάμεις με βαθιές ιδεολογικές διαφορές. Εκείνη την εποχή, η ιδέα ότι ο νέος αυτός σχηματισμός θα κατακτούσε λίγα χρόνια αργότερα τα ηνία της κυβέρνησης ήταν σχεδόν αδιανόητη για τους πολιτικούς αναλυτές. Ωστόσο, οι εξελίξεις είχαν δική τους λογική και ρυθμό, και κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει τι ακολουθούσε.
Η άνοδος του Τσίπρα και το παράδοξο της εξουσίας
Σε αυτό το πλαίσιο, αναδείχθηκε σταδιακά στο προσκήνιο ο Αλέξης Τσίπρας, ένας νεαρός μηχανικός που θα γινόταν αντικείμενο ξεχωριστής πολιτικής επένδυσης. Ο Αλέκος Αλαβάνος, ηγετική φιγούρα του χώρου εκείνη την εποχή, είδε στον νεαρό πολιτικό τη δυνατότητα μιας αληθινής ανανέωσης της Αριστεράς. Η σχέση των δύο ανδρών υπήρξε καθοριστική για την πορεία του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά δεν επρόκειτο να διαρκέσει αιώνια. Μόλις ο Τσίπρας απέκτησε δικό του αυτόνομο πολιτικό βάρος, οι δρόμοι τους χώρισαν — σε μια επανάληψη του πάγιου μοτίβου της ελληνικής Αριστεράς.
Η εκλογική έκρηξη των χρόνων των μνημονίων ανέδειξε τον ΣΥΡΙΖΑ σε κεντρική δύναμη της ελληνικής πολιτικής σκηνής, με τον Τσίπρα να γίνεται το πρόσωπο της αντιμνημονιακής αντίστασης. Ο Τσίπρας ενσάρκωσε την ελπίδα για αλλαγή σε μια κοινωνία εξουθενωμένη από χρόνια σκληρής λιτότητας. Η άνοδός του ήταν θεαματική και ταχεία, η κυβερνητική πορεία αμφιλεγόμενη, και η αποχώρησή του από την ηγεσία συνοδεύτηκε από νέους κλυδωνισμούς στον χώρο. Παράλληλα, γύρω από την πολιτική τροχιά του σχηματίστηκαν και διαλύθηκαν αλλεπάλληλοι νέοι σχηματισμοί.
Το μεγάλο παράδοξο: ο ιδρυτής κλείνει τον κύκλο
Η ίδρυση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ) αποτελεί το μεγαλύτερο ίσως ιστορικό παράδοξο αυτής της μακράς πορείας. Ο Τσίπρας — ο άνθρωπος που περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον ταυτίστηκε με την ανάδυση, την κορύφωση και την κυβερνητική εκδοχή του ΣΥΡΙΖΑ — είναι τελικά εκείνος που σηματοδοτεί το οριστικό κλείσιμο αυτού του κεφαλαίου. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη απόσχιση στην αριστερή ιστορία: πρόκειται για τον κύκλο που κλείνει συμβολικά ο ίδιος ο πρωταγωνιστής του. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΛΑΣ φαίνεται να αντιπροσωπεύει κάτι παραπάνω από έναν νέο σχηματισμό — αποτελεί ταυτόχρονα και μια τελεία στην ιστορία του παλιού.
Η ελληνική Αριστερά, άλλωστε, έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι οι εσωτερικές ρήξεις αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητάς της. Κάθε νέα γενιά αριστερών πολιτικών φαίνεται να επαναλαμβάνει τον ίδιο κύκλο: συνασπισμός, δυναμική ανάπτυξη, εσωτερικές αντιθέσεις, διάσπαση, νέος σχηματισμός. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα — αντίθετα, τον ενσαρκώνει με μοναδική αντιπροσωπευτικότητα. Η ερώτηση που παραμένει ανοιχτή είναι αν η νέα Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη θα καταφέρει να σπάσει αυτόν τον ιστορικό κύκλο ή αν θα ακολουθήσει το ίδιο, γνωστό μονοπάτι.
