Το μνημόνιο κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν αποκαλύπτεται σε όλο του το εύρος μέσα από ρεπορτάζ του ισραηλινού Channel 12, το οποίο δημοσίευσε τους 12 βασικούς όρους της συμφωνίας-πλαισίου που διαμορφώνεται μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Η υπογραφή του εγγράφου αναμένεται να γίνει την Παρασκευή στο θέρετρο Μπιούργκενστοκ της Ελβετίας. Το μνημόνιο κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν θέτει τις βάσεις για τον τερματισμό των εχθροπραξιών, την άρση του ναυτικού αποκλεισμού στα Στενά του Ορμούζ και την έναρξη εντατικών διαπραγματεύσεων 60 ημερών για το πυρηνικό πρόγραμμα. Παράλληλα, οι διεθνείς αγορές ενέργειας ανταποκρίθηκαν άμεσα, με την τιμή του πετρελαίου να καταγράφει πτώση άνω του 5%.
Τι προβλέπει το Μνημόνιο ΗΠΑ-Ιράν
Ο πρώτος και πλέον κομβικός όρος του μνημονίου αφορά την άμεση παύση όλων των εχθροπραξιών. ΗΠΑ, Ιράν και οι αντίστοιχοι σύμμαχοί τους αναλαμβάνουν τη δέσμευση να σταματήσουν κάθε στρατιωτική αντιπαράθεση, συμπεριλαμβανομένου του μετώπου στον Λίβανο. Το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αναπτύξει ούτε θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ενώ παράλληλα δεσμεύεται να διατηρήσει αμετάβλητο το πυρηνικό του πρόγραμμα καθ’ όλη τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Οι ΗΠΑ από την πλευρά τους δεσμεύονται να μην επιβάλουν νέες κυρώσεις, να μην ενισχύσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στην περιοχή και να προχωρήσουν στην άρση του ναυτικού αποκλεισμού. Για τα Στενά του Ορμούζ, το Ιράν αναλαμβάνει να εγγυηθεί ασφαλή και δωρεάν διέλευση εμπορικών σκαφών εντός 60 ημερών, χωρίς επιβολή διοδίων ή άλλων περιορισμών.
Καθοριστικής σημασίας είναι και οι οικονομικές ρήτρες της συμφωνίας. Οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν να αποδεσμεύσουν τα παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία αμέσως μετά την εφαρμογή του μνημονίου. Επιπλέον, η Ουάσιγκτον θα χορηγήσει στην Τεχεράνη προσωρινές εξαιρέσεις από τις κυρώσεις, επιτρέποντάς της να ξεκινήσει εξαγωγές πετρελαίου κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Η Wall Street Journal ανέφερε ότι το Ιράν θα μπορεί να πουλάει πετρέλαιο αμέσως μετά την υπογραφή, υπό την προϋπόθεση ότι θα τηρεί όλους τους συμφωνηθέντες όρους — να μην παρεμποδίζει τη ναυσιπλοΐα στον Ορμούζ και να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Αμερικανός αξιωματούχος επιβεβαίωσε την πληροφορία αυτή μέσω του πρακτορείου Reuters. Σε περίπτωση που επιτευχθεί οριστική λύση, η τελική ρύθμιση προβλέπει τη δημιουργία ειδικού ταμείου ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανοικοδόμηση και οικονομική ανάκαμψη του Ιράν.
Ένα από τα πλέον ακανθώδη ζητήματα — η τύχη των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου — παραπέμπεται για μεταγενέστερη φάση. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Μπαράκ Ραβίντ του Channel 12, το ζήτημα αυτό αναβλήθηκε εκ προθέσεως για τη φάση της οριστικής συμφωνίας, η οποία θα διαπραγματευτεί κατά τη διάρκεια των 60 ημερών που ακολουθούν την υπογραφή. Το μνημόνιο κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν προβλέπει επίσης πολυμερείς συνομιλίες μεταξύ Ιράν, Ομάν και κρατών του Κόλπου για τη θέσπιση νέων κανόνων ναυσιπλοΐας και θαλάσσιων υπηρεσιών στην περιοχή. Εφόσον επιτευχθεί οριστική συμφωνία, οι ΗΠΑ θα αποσύρουν τις δυνάμεις τους εντός 30 ημερών και θα καταργήσουν όλες τις κυρώσεις κατά του Ιράν. Το ζήτημα του εμπλουτισμένου ουρανίου φέρεται να έχει δημιουργήσει ρήξη στις σχέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ.
Αντιδράσεις και ρήγμα στην κυβέρνηση Τραμπ
Οι διεθνείς αγορές ενέργειας αντέδρασαν άμεσα στις ειδήσεις για τη συμφωνία. Η τιμή του Brent της Βόρειας Θάλασσας, παράδοσης Αυγούστου, υποχώρησε στα 78,87 δολάρια το βαρέλι, καταγράφοντας πτώση 5,17%. Το αμερικανικό WTI, παράδοσης Ιουλίου, κυμάνθηκε στα 75,96 δολάρια το βαρέλι με αντίστοιχη πτώση 5,93%. Πριν ξεκινήσουν οι συγκρούσεις μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, το αργό διαπραγματευόταν στα 65 έως 70 δολάρια το βαρέλι. Η βελτίωση του κλίματος γύρω από τα Στενά του Ορμούζ αποτέλεσε τον κύριο παράγοντα πίεσης στις τιμές.
Σε διπλωματικό επίπεδο, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, και ο ομόλογός του από το Ομάν, Μπαντρ μπιν Χαμάντ Αλ Μπουσάιντι, επιβεβαίωσαν κοινά τη δέσμευσή τους να τηρούν το διεθνές δίκαιο σχετικά με τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ. Σύμφωνα με το Πρακτορείο Ειδήσεων του Ομάν, οι δύο υπουργοί εξέφρασαν την ελπίδα τους ότι η επερχόμενη φάση θα αποτελέσει μάρτυρα «σοβαρών και επιμελών προσπαθειών» για τη διατήρηση ασφάλειας και σταθερότητας στην περιοχή. Η κοινή αυτή δήλωση στέλνει σαφές μήνυμα σε ναυτιλιακές εταιρείες και αγορές ενέργειας παγκοσμίως. Από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, γεγονός που καθιστά τη συμφωνία αυτή κρίσιμη για τη σταθερότητα των ενεργειακών αγορών.
Ωστόσο, εντός της κυβέρνησης του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ καταγράφηκαν έντονες εσωτερικές διαφωνίες. Ο διευθυντής της CIA, Τζον Ράτκλιφ, φέρεται να προειδοποίησε τον πρόεδρο ότι πληροφορίες των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών δημιουργούν σοβαρές αμφιβολίες για τις πραγματικές προθέσεις της Τεχεράνης. Επιφυλάξεις εξέφρασαν επίσης ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ. Αντίθετα, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς μαζί με τους απεσταλμένους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ υποστήριξαν ενεργά τη σύναψη της συμφωνίας. Αμερικανικές πηγές ανέφεραν ότι συνομιλίες Ιρανών αξιωματούχων που καταγράφηκαν από τις υπηρεσίες πληροφοριών δεν συνάδουν με τις διαβεβαιώσεις που δόθηκαν στους διαμεσολαβητές, ενισχύοντας τις ανησυχίες για τα επόμενα βήματα.
Τι ακολουθεί — και τι φοβάται το Ισραήλ
Το Ισραήλ εκφράζει ανοιχτά τις ανησυχίες του για τις προθέσεις της Τεχεράνης. Ανώτεροι ισραηλινοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι ο Ανώτατος Ηγέτης Μοτζταμπά Χαμενεΐ δεν έχει καμία πρόθεση να καταλήξει σε τελική πυρηνική συμφωνία. Σύμφωνα με το ισραηλινό Channel 12, η Τεχεράνη ενέκρινε το μνημόνιο κυρίως για να εξασφαλίσει το άνοιγμα του Ορμούζ και οικονομική ανακούφιση για το καθεστώς. Ισραηλινοί αξιωματούχοι άμυνας προειδοποιούν ότι η Τεχεράνη «θα παρατείνει τη διαδικασία» και οι 60 ημέρες διαπραγματεύσεων ενδέχεται να μετατραπούν σε πολύ περισσότερες, ενώ το Ιράν θα χρησιμοποιήσει το διάστημα αυτό για να προωθήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Ένας ανώτερος ισραηλινός αξιωματούχος δήλωσε χαρακτηριστικά ότι θα αποτελούσε έκπληξη αν η Τεχεράνη δεν χρησιμοποιούσε «όλα τα κόλπα της για να συντομεύσει το χρονοδιάγραμμα για την πυρηνική απόπειρα υπό το πρόσχημα των διαπραγματεύσεων».
Το ζήτημα του εμπλουτισμένου ουρανίου παραμένει το μεγαλύτερο αγκάθι στον δρόμο προς μια βιώσιμη λύση. Η απόφαση να μεταφερθεί η επίλυσή του στην επόμενη φάση — και να μην περιληφθεί στο κείμενο του μνημονίου — φέρεται να έχει δημιουργήσει τριβές στις σχέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ. Παρά ταύτα, η σύναψη του μνημονίου κατανόησης ΗΠΑ-Ιράν θεωρείται ορόσημο για τη διπλωματία στη Μέση Ανατολή, καθώς επαναφέρει στο τραπέζι των συνομιλιών δύο χώρες που βρέθηκαν σε ανοιχτή αντιπαράθεση. Οι επόμενες 60 ημέρες θα αποδείξουν κατά πόσο Ουάσιγκτον και Τεχεράνη μπορούν να μετατρέψουν αυτό το πλαίσιο σε μια μακροπρόθεσμη διευθέτηση της γεωπολιτικής κρίσης. Η υπογραφή αναμένεται την Παρασκευή στο Μπιούργκενστοκ, με όλα τα βλέμματα στραμμένα στο αν η Τεχεράνη θα τηρήσει τους όρους που ανέλαβε.
