Η τεχνητή νοημοσύνη επεκτείνεται σταδιακά σε βασικές λειτουργίες της εργασιακής ζωής, από την πρόσληψη προσωπικού έως τις αξιολογήσεις απόδοσης, την παρακολούθηση εργαζομένων και τις απολύσεις. Σύμφωνα με νέα μελέτη της ελληνικής δεξαμενής σκέψης diaNEOsis με τίτλο «Πώς μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να είναι Ηθική και Νόμιμη;», το μέλλον που θα διαμορφώσει η τεχνολογία αυτή δεν είναι προδιαγεγραμμένο, αλλά ζήτημα ανθρώπινης, κοινωνικής και πολιτικής επιλογής. Η συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται πλέον στο πόσες θέσεις εργασίας θα αντικατασταθούν, αλλά επεκτείνεται στις εξουσίες που θα ανατεθούν σε αλγορίθμους και στις εγγυήσεις που θα διέπουν τη χρήση τους.
Τι δείχνει η μελέτη του diaNEOsis
Η μελέτη αρνείται να παρουσιάσει την τεχνητή νοημοσύνη είτε ως εγγενώς ωφέλιμη είτε ως εγγενώς επικίνδυνη, απορρίπτοντας αφηγήματα που ταλαντεύονται ανάμεσα σε ανεξέλεγκτη αισιοδοξία και στην απεικόνιση της τεχνολογίας ως ένα σύγχρονο «κουτί της Πανδώρας». Αντ’ αυτού, καλεί όσους χαράσσουν πολιτική να αξιολογούν τις συγκεκριμένες συνέπειες κάθε επιμέρους εφαρμογής της τεχνολογίας και την κατεύθυνση προς την οποία αυτή οδηγεί την κοινωνία. Εκεί όπου διακυβεύονται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η αυτονομία, η μελέτη υποστηρίζει ότι πρέπει να διατηρείται ουσιαστικός ανθρώπινος παράγοντας στη λήψη αποφάσεων. Η τεχνητή νοημοσύνη, σύμφωνα με το κείμενο, οφείλει να ενισχύει τις ανθρώπινες ικανότητες και όχι να υποκαθιστά την ανθρώπινη κρίση σε αποφάσεις θεμελιώδους σημασίας.
Η μελέτη ζητά επίσης η τεχνολογική και οικονομική ανάπτυξη να συνδέεται εξαρχής με την προστασία της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, μέσα από μια προσέγγιση που συνδυάζει δημοκρατία, κράτος δικαίου και ανθρώπινα δικαιώματα. Το περιεχόμενο της έρευνας καλύπτει ευρύ φάσμα ζητημάτων, όπως η ηθική και η ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης, οι επιπτώσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα, στη δημοκρατία, στη δημόσια διοίκηση και στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης. Εξετάζει ακόμη τις συνέπειες για την απασχόληση, την επιστημονική έρευνα, τη δημιουργικότητα και την πνευματική ιδιοκτησία, καθώς και την ευθύνη του κράτους στην εποχή της αλγοριθμικής διακυβέρνησης.
Οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας
Οι ανησυχίες ότι η τεχνολογία μπορεί να εκτοπίσει εργαζομένους υπάρχουν εδώ και δεκαετίες, όμως οι πρόοδοι στην τεχνητή νοημοσύνη αναζωπύρωσαν με μεγαλύτερη ένταση τους φόβους για το «τέλος της εργασίας». Σύμφωνα με τη μελέτη, ωστόσο, η συζήτηση δεν εξαντλείται στο ερώτημα αν η τεχνολογία θα «πάρει τις δουλειές». Ο αυτοματισμός αναμένεται να μειώσει την απασχόληση σε επαγγέλματα που βασίζονται σε ιδιαίτερα δομημένα και επαναλαμβανόμενα καθήκοντα, ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί νέες ευκαιρίες σε τομείς όπου η τεχνολογία συμπληρώνει και όχι αντικαθιστά την καθημερινή εργασία των ανθρώπων.
Το κρίσιμο ζήτημα, όπως τονίζεται, δεν είναι μόνο ο συνολικός αριθμός των θέσεων εργασίας, αλλά και ο μετασχηματισμός της αγοράς εργασίας συνολικά. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δυσκολέψει την πρόσβαση σε απασχόληση, να μειώσει ή να αναδιανείμει θέσεις εργασίας και να αυξήσει την ένταση της εργασίας. Παράλληλα, μπορεί να περιορίσει τη συμμετοχή του ανθρώπινου παράγοντα σε αποφάσεις που αφορούν προσλήψεις, αξιολογήσεις απόδοσης και απολύσεις.
Οι θέσεις των ερευνητών
Ο Βογιατζής, ένας εκ των συντελεστών της μελέτης, υποστηρίζει ότι η προστασία της απασχόλησης και η διατήρηση του κεντρικού ρόλου της ανθρώπινης εργασίας στην παραγωγή πρέπει να παραμείνουν προτεραιότητα. Όπως επισημαίνει, κίνδυνοι όπως ο εκτοπισμός εργαζομένων, οι αναταράξεις σε ευρύ φάσμα επαγγελμάτων και η αυξανόμενη προσωρινή ανεργία απαιτούν ευρύ κοινωνικό διάλογο και πολιτικές αποκρίσεις που εκτείνονται πέρα από την ίδια την τεχνολογία. Η μελέτη του diaNEOsis τοποθετεί έτσι το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης στο επίκεντρο ενός ευρύτερου κοινωνικού και θεσμικού προβληματισμού, ζητώντας συντονισμένη δράση από πολιτεία, επιχειρήσεις και κοινωνία, ώστε η μετάβαση στη νέα τεχνολογική εποχή να γίνει με όρους που διαφυλάσσουν τα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των εργαζομένων.
