Η πρόσφατη απαγόρευση που επέβαλε ο Γιώργος Χατζιδάκις, γιος του κορυφαίου συνθέτη Μάνου Χατζιδάκι, στον Μανώλη Μητσιά να ερμηνεύσει σε συναυλία του το τραγούδι «Ο Γιάννης ο φονιάς» έφερε ξανά στην επιφάνεια ένα ζήτημα που ταλανίζει το ελληνικό τραγούδι εδώ και δεκαετίες: αυτό της πνευματικής ιδιοκτησίας και του δικαιώματος των δημιουργών να ελέγχουν την τύχη του έργου τους. Το κομμάτι, γραμμένο από τον Μάνο Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου ειδικά για τον Μητσιά, έγινε ξαφνικά αντικείμενο διαμάχης, θυμίζοντας μια εποχή πολύ πιο σκοτεινή για τη μουσική δημιουργία στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια υπόθεση που, μολονότι φαίνεται μεμονωμένη, ανοίγει ξανά την κουβέντα για τα όρια ανάμεσα στον δημιουργό και τον ερμηνευτή. Δεν είναι η πρώτη φορά που τέτοιου είδους εντάσεις ταλανίζουν τον χώρο, ωστόσο ελάχιστες φορές έφτασαν στο μέγεθος που έφτασαν τη δεκαετία του ’80.
Η αφορμή και το ιστορικό προηγούμενο
Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 είχαν σημειωθεί προσωπικές κόντρες ανάμεσα σε δημιουργούς και ερμηνευτές, οι οποίες οδήγησαν κατά καιρούς σε προσωρινές ή και μακροχρόνιες απαγορεύσεις εκτέλεσης συγκεκριμένων τραγουδιών. Ωστόσο, κανένα από αυτά τα επεισόδια δεν είχε φτάσει στο μέγεθος αυτού που ξέσπασε την άνοιξη του 1984, όταν το ελληνικό τραγούδι βίωσε αυτό που πολλοί αποκάλεσαν «εμφύλιο πόλεμο». Στο επίκεντρο βρέθηκαν δύο από τους μεγαλύτερους συνθέτες που έχει αναδείξει ποτέ η χώρα, ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Μάνος Χατζιδάκις, οι οποίοι μαζί με μια ομάδα ομοτέχνων τους αποφάσισαν να απαγορεύσουν σε δύο κορυφαίους ερμηνευτές της εποχής, τον Γιώργο Νταλάρα και τη Χάρις Αλεξίου, να τραγουδήσουν τα δικά τους τραγούδια.
Ο «εμφύλιος» του 1984 και οι λόγοι της ρήξης
Στην πρωτοβουλία αυτή, εκτός από τον Θεοδωράκη και τον Χατζιδάκι, συμμετείχαν επίσης οι Γιάννης Μαρκόπουλος, Σταύρος Ξαρχάκος, Γιάννης Σπανός, Σταύρος Κουγιουμτζής, Ηλίας Ανδριόπουλος, Γιώργος Χατζηνάσιος και Μίμης Πλέσσας. Η απαγόρευση αφορούσε συγκεκριμένα τις πολυαναμενόμενες κοινές εμφανίσεις των Νταλάρα και Αλεξίου στο Θέατρο Τέντα, λίγες μόνο ημέρες πριν αυτές ξεκινήσουν, ενώ αντίστοιχο μήνυμα στάλθηκε και στη Δήμητρα Γαλάνη, η οποία τότε προήδρευε στην Ένωση Τραγουδιστών Ελλάδος. Αφορμή για τη ρήξη στάθηκε ένα υπό διαβούλευση νομοσχέδιο για τα πνευματικά δικαιώματα, το οποίο προέβλεπε την είσπραξη συγγενικών δικαιωμάτων από τους ερμηνευτές για την εκτέλεση τραγουδιών στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα -ένα νομοσχέδιο που τελικά ψηφίστηκε σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, το 1993. Η διαφωνία των συνθετών με τους όρους του νομοσχεδίου ήταν τόσο έντονη που τους οδήγησε σε ρήξη ακόμη και με τους ίδιους τους συναδέλφους τους δημιουργούς. Αποχώρησαν από την υπάρχουσα συνδικαλιστική τους οργάνωση, την Ένωση Μουσικοσυνθετών Στιχουργών Ελλάδος (ΕΜΣΕ), και ίδρυσαν τη δική τους, την Ένωση Δημιουργών Ελληνικού Τραγουδιού (ΕΔΕΤ), η οποία ωστόσο αποδείχθηκε βραχύβια.
Οι σκληρές αντιπαραθέσεις και η κατάληξη
Οι μέρες εκείνες καταγράφηκαν ως από τις πιο σκοτεινές στη σύγχρονη ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, καθώς ο χώρος βίωνε μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις της πρόσφατης πορείας του. Οι κατηγορίες που εκτοξεύτηκαν δημόσια ανάμεσα στις δύο πλευρές ήταν ιδιαίτερα βαριές, με τον Μάνο Χατζιδάκι να κάνει λόγο για «καλλιτέχνες με κάλπικη τέχνη» και να τους αποκαλεί «επηρμένους», ενώ ανάλογα σκληρή ήταν και η γλώσσα που χρησιμοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης απέναντι στους ερμηνευτές. Η υπόθεση έφτασε ακόμη και στα δικαστήρια, καθώς οι εμπλεκόμενοι αναζήτησαν νομική διέξοδο για μια διαμάχη που είχε ξεφύγει από τα όρια του καλλιτεχνικού διαλόγου. Παρά την ένταση εκείνων των μηνών, η ιστορία απέδειξε τελικά πως πάνω από τις προσωπικές αντιπαραθέσεις και τα συμφέροντα στέκονται τα ίδια τα τραγούδια, τα οποία συνέχισαν να ακούγονται και να αγαπιούνται από το κοινό ανεξαρτήτως των εντάσεων πίσω από τη δημιουργία τους. Η πρόσφατη αναβίωση ενός παρόμοιου ζητήματος, με αφορμή τον Μανώλη Μητσιά, δείχνει πως το ερώτημα για τα όρια ανάμεσα σε δημιουργό και ερμηνευτή παραμένει ανοιχτό ακόμη και σήμερα, δεκαετίες μετά τον «εμφύλιο» του 1984.
