Η πυρηνική οικογένεια παραμένει το πρότυπο πάνω στο οποίο εξακολουθούν να σχεδιάζονται τα περισσότερα ελληνικά διαμερίσματα, όμως οι ανθρώπινες σχέσεις που ζουν μέσα σε αυτά έχουν αλλάξει πολύ πιο γρήγορα από τα ίδια τα κτίρια. Η κάτοψη ενός συνηθισμένου δυαριού, σε οποιαδήποτε πόλη, εξακολουθεί να προϋποθέτει έναν σταθερό οικογενειακό πυρήνα που όλο και λιγότερα νοικοκυριά διαθέτουν σήμερα. Το φαινόμενο αυτό αναδεικνύει μια αναντιστοιχία ανάμεσα στον τρόπο που χτίζονται τα σπίτια και στον τρόπο που πραγματικά ζουν οι άνθρωποι μέσα σε αυτά, μια αναντιστοιχία που γίνεται όλο και πιο εμφανής όσο η δομή της πυρηνικής οικογένειας υποχωρεί.
Διαβάστε επίσης: Η ακαταστασία στο σπίτι δείχνει την ψυχολογία μας
Η κάτοψη «διαβάζεται» χωρίς λέξεις
Ανοίξτε νοερά την κάτοψη ενός συνηθισμένου δυαριού, σε οποιαδήποτε πόλη. Θα δείτε ένα μεγάλο υπνοδωμάτιο και ένα μικρότερο, έναν διάδρομο που τα συνδέει μεταξύ τους, και στην άλλη άκρη την κουζίνα μαζί με το καθιστικό. Πάνω στο χαρτί δεν υπάρχει κανένας άνθρωπος, ούτε ένας. Κι όμως, μόνο κοιτάζοντας το σχέδιο, ξέρετε ήδη ποιος κοιμάται πού μέσα σε αυτό το διαμέρισμα. Κανείς δεν σας το εξήγησε προφορικά· απλώς το «διαβάσατε» από την ίδια την αρχιτεκτονική του χώρου, σαν να ήταν αυτονόητο εκ των προτέρων.
Στο συγκεκριμένο μοντέλο, οι γονείς καταλαμβάνουν το μεγάλο δωμάτιο, ενώ τα παιδιά τοποθετούνται στο μικρό, στο βάθος του διαδρόμου. Η διάταξη αυτή δεν είναι τυχαία επιλογή σχεδιασμού, αλλά αντανάκλαση ενός συγκεκριμένου προτύπου οικογένειας που για δεκαετίες θεωρούνταν αυτονόητο σε κάθε νέα κατοικία. Η ιεραρχία μέσα στο σπίτι στηριζόταν αποκλειστικά στον ρόλο κάθε μέλους: ο γονέας έπαιρνε τον μεγαλύτερο χώρο επειδή ήταν γονέας, όχι επειδή διαπραγματεύτηκε γι’ αυτόν με κάποιον άλλον. Το μέγεθος του δωματίου λειτουργούσε ως προέκταση της θέσης του καθενός μέσα στην οικογένεια, χωρίς να χρειάζεται καμία συζήτηση ή διαπραγμάτευση. Αυτή η σιωπηλή συμφωνία είναι, ουσιαστικά, χτισμένη μέσα στους τοίχους και στα τετραγωνικά μέτρα των περισσότερων ελληνικών διαμερισμάτων.
Όταν στην ίδια κάτοψη μπαίνουν δύο άγνωστοι
Η εικόνα αλλάζει ριζικά όταν στην ίδια κάτοψη μετακομίζουν δύο ενήλικες που δεν έχουν καμία συγγενική σχέση μεταξύ τους. Η ιεραρχία δεν εξαφανίζεται, όπως θα περίμενε ίσως κανείς, αλλά αλλάζει «νόμισμα». Από ρόλο μέσα στην οικογένεια, μετατρέπεται σε καθαρό ζήτημα χρήματος. Κάποιος από τους δύο θα κληθεί να πληρώσει περισσότερο για να εξασφαλίσει το μεγάλο δωμάτιο, ενώ ο άλλος θα αρκεστεί στο μικρότερο έναντι χαμηλότερου ενοικίου. Το τετραγωνικό μέτρο, που παλιότερα ήταν αυτονόητο προνόμιο του γονέα, μετατρέπεται πλέον σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε δύο τυπικά ισότιμους συγκατοίκους, εκεί όπου πριν υπήρχε μόνο ο ρόλος.
Το φαινόμενο αυτό αναδεικνύει μια βαθύτερη αναντιστοιχία: τα κτίρια δεν αλλάζουν με τον ρυθμό που αλλάζουν οι σχέσεις των ανθρώπων που ζουν μέσα σε αυτά. Ενώ η σύνθεση των νοικοκυριών έχει μεταβληθεί σημαντικά, με ολοένα περισσότερους ενήλικες να μοιράζονται στέγη χωρίς να αποτελούν οικογένεια με τη στενή έννοια του όρου, οι κατόψεις των διαμερισμάτων εξακολουθούν να σχεδιάζονται με βάση το παλιό πρότυπο της πυρηνικής οικογένειας. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ίδιος φυσικός χώρος καλείται να εξυπηρετήσει εντελώς διαφορετικές μορφές συμβίωσης, χωρίς ουσιαστικά να έχει προσαρμοστεί σε αυτές. Η κάτοψη παραμένει η ίδια, όμως το νόημά της αλλάζει ανάλογα με το ποιοι ζουν μέσα σε αυτήν, μετατρέποντας κάθε τετραγωνικό μέτρο από δεδομένο ρόλου σε αντικείμενο συζήτησης.
