Η ομοσπονδιακή υπηρεσία πληροφοριών της Ελβετίας έδωσε στη δημοσιότητα την Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου 2026 έναν φάκελο 200 σελίδων για τον Γιόζεφ Μένγκελε, τον Γερμανό γιατρό των Ναζί που έμεινε γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου». Το υλικό αφορά τα φρικιαστικά ιατρικά πειράματα που πραγματοποιούσε σε κρατούμενους του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η δημοσιοποίηση του φακέλου Γιόζεφ Μένγκελε έγινε ύστερα από δικαστική απόφαση που ανέτρεψε προηγούμενη απόφαση απορρήτου. Το γεγονός επαναφέρει στο προσκήνιο ερωτήματα που απασχολούν ιστορικούς εδώ και δεκαετίες.
Τι έγινε: το ιστορικό ενός εγκληματία πολέμου
Ο Γιόζεφ Μένγκελε υπηρέτησε στο Άουσβιτς, στη ναζιστικά κατεχόμενη Πολωνία, όπου δολοφονήθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύριο άνθρωποι, στη συντριπτική πλειοψηφία Εβραίοι. Εκεί έγινε γνωστός για τα απάνθρωπα πειράματα που διεξήγαγε σε κρατούμενους, ανάμεσά τους και παιδιά, τα οποία παρουσίαζε ως δήθεν επιστημονική έρευνα. Οι πράξεις του θεωρούνται από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας που διαπράχθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς.
Μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας, ο Μένγκελε κατάφερε να διαφύγει χρησιμοποιώντας ταξιδιωτικό έγγραφο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού με πλαστή ταυτότητα. Όπως πολλοί πρώην αξιωματούχοι των Ναζί, κρύφτηκε για χρόνια στη Λατινική Αμερική, ενώ καταζητούνταν διεθνώς για τα εγκλήματά του. Ο Γιόζεφ Μένγκελε πέθανε το 1979 στη Βραζιλία, όταν πνίγηκε ενώ κολυμπούσε στις ακτές της χώρας, χωρίς ποτέ να δικαστεί για τις πράξεις του.
Τα νέα έγγραφα που δημοσιοποίησαν οι ελβετικές αρχές περιλαμβάνουν υλικό που είχε παραδοθεί στην αστυνομία και αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο ο Μένγκελε να είχε επιστρέψει στην Ελβετία μετά τη διαφυγή του από τη Γερμανία, ή να σχεδίαζε να εισέλθει στη χώρα χρησιμοποιώντας διαφορετικό όνομα. Σύμφωνα με το γερμανικό πρακτορείο ειδήσεων DPA, οι πληροφορίες αυτές αποτελούσαν αντικείμενο ενδιαφέροντος για ιστορικούς που προσπαθούσαν εδώ και χρόνια να εξακριβώσουν αν ο εγκληματίας πολέμου πέρασε από την Ελβετία χωρίς να εντοπιστεί από τις αρχές.
Το πλαίσιο: δικαστική μάχη για την πρόσβαση στα αρχεία
Οι ελβετικές αρχές είχαν αποφασίσει αρχικά ότι ο φάκελος για τον Γιόζεφ Μένγκελε θα παρέμενε απόρρητος έως το 2071, επικαλούμενες λόγους ασφαλείας και την ανάγκη προστασίας των προσωπικών δεδομένων ανθρώπων που κατονομάζονται στα έγγραφα. Η απόφαση αυτή αμφισβητήθηκε δικαστικά από τον Ελβετό ιστορικό και ερευνητή Ζεράρ Βέτσταϊν, ο οποίος προσέφυγε στο Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο της Ελβετίας και δικαιώθηκε, ανατρέποντας τους περιορισμούς πρόσβασης που ίσχυαν επί χρόνια.
Μετά την απόφαση του δικαστηρίου, τα αρχεία αναρτήθηκαν ηλεκτρονικά, αν και ορισμένα σημεία έχουν διαγραφεί ή αποκρυφτεί, όπως διευκρίνισαν οι ελβετικές αρχές, για την προστασία των πηγών και των προσωπικών δεδομένων τρίτων. Ο φάκελος καταρτίστηκε αρχικά από την αστυνομική υπηρεσία της ομοσπονδιακής εισαγγελίας, πρόδρομο των σημερινών ομοσπονδιακών υπηρεσιών πληροφοριών της Ελβετίας, και είχε μεταφερθεί στα Ομοσπονδιακά Αρχεία το 2001.
Η υπόθεση του Γιόζεφ Μένγκελε παραμένει μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς ο «Άγγελος του Θανάτου» κατάφερε να διαφύγει τη δικαιοσύνη για δεκαετίες. Η δημοσιοποίηση νέων στοιχείων από την Ελβετία δίνει στους ιστορικούς πρόσθετο υλικό για να ανασυνθέσουν τη διαδρομή διαφυγής του, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο κατάφερε να αποφύγει τον εντοπισμό από τις αρχές πολλών ευρωπαϊκών χωρών.
