Η εικόνα ενός πουλιού που κάθεται ανενόχλητο πάνω σε ένα ηλεκτροφόρο καλώδιο αποτελεί σύνηθες θέαμα στην ελληνική ύπαιθρο, σε αγροτικές εκτάσεις αλλά και σε δρόμους κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Λίγοι, όμως, αναρωτιούνται γιατί το πτηνό δεν παθαίνει ηλεκτροπληξία, ενώ η υψηλή τάση που διαπερνά τα καλώδια θα ήταν θανατηφόρα για τον άνθρωπο. Το φαινόμενο έχει μια καθαρά επιστημονική εξήγηση, η οποία σχετίζεται με τους νόμους της φυσικής και το ηλεκτρικό δυναμικό. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει πως οι ηλεκτρικές εγκαταστάσεις είναι εξίσου ασφαλείς για όλα τα είδη πτηνών. Για να διευκρινίσει το ζήτημα, το protothema.gr απευθύνθηκε στον Δημήτρη Μπακαλούδη, καθηγητή Οικολογίας και Διαχείρισης Άγριας Πανίδας στο Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Το μυστικό κρύβεται στο ηλεκτρικό δυναμικό
Σύμφωνα με τον καθηγητή του ΑΠΘ, η εξήγηση βρίσκεται στη φυσική των ηλεκτρικών κυκλωμάτων. Όταν ένα πουλί στέκεται και με τα δύο πόδια στο ίδιο καλώδιο, τα δύο σημεία επαφής έχουν ακριβώς το ίδιο ηλεκτρικό δυναμικό, με αποτέλεσμα να μην δημιουργείται διαφορά τάσης ανάμεσά τους. Χωρίς διαφορά δυναμικού, το ρεύμα δεν βρίσκει λόγο να διαπεράσει το σώμα του ζώου, καθώς τα ηλεκτρόνια κινούνται μόνο όταν υπάρχει διαφορά τάσης. Ο κίνδυνος, εξηγεί ο κ. Μπακαλούδης, εμφανίζεται όταν το πτηνό έρθει ταυτόχρονα σε επαφή με δύο διαφορετικά καλώδια, κάτι που συμβαίνει συχνά σε είδη με μεγάλο άνοιγμα φτερών, όπως τα αρπακτικά πτηνά ή οι πελαργοί. Το ίδιο θανατηφόρο αποτέλεσμα προκύπτει όταν το ζώο αγγίξει ταυτόχρονα ένα καλώδιο και κάποιο αντικείμενο που είναι γειωμένο, δηλαδή συνδεδεμένο με το έδαφος. Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις δημιουργείται διαφορά δυναμικού, το ρεύμα διαπερνά το σώμα του πτηνού και το αποτέλεσμα είναι συνήθως θανατηφόρο.
Ποια είδη κινδυνεύουν περισσότερο
Ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης επισημαίνει πως τα πιο ευάλωτα πτηνά είναι εκείνα με μεγάλο άνοιγμα φτερών, καθώς και όσα χρησιμοποιούν συχνά τις υποδομές ηλεκτρισμού στην καθημερινή τους ζωή. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι περισσότεροι αετοί, οι γύπες, οι γερακίνες και άλλα αρπακτικά πτηνά, καθώς επίσης οι πελαργοί, οι πελεκάνοι και αρκετά είδη ερωδιών. Το μεγάλο άνοιγμα των φτερών τους αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα να αγγίξουν ταυτόχρονα δύο καλώδια κατά την πτήση ή την προσγείωση. Παράλληλα, αρκετά είδη, όπως οι πελαργοί και ορισμένα αρπακτικά, επιλέγουν τους μεταλλικούς πυλώνες και τους στύλους της ΔΕΗ για να φτιάξουν τις φωλιές τους. Αυτή η συνήθεια αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο, καθώς κατά την προσέγγιση ή την αποχώρηση από τη φωλιά οι φτερούγες τους έρχονται συχνά σε επαφή με δύο καλώδια ταυτόχρονα. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι και οι νεοσσοί αυτών των ειδών, οι οποίοι λόγω απειρίας κινδυνεύουν να ακουμπήσουν καλώδια κατά τις πρώτες δοκιμαστικές τους πτήσεις.
Οι υποδομές ως σημείο αναφοράς για τα πτηνά
Εκτός από τον κίνδυνο ηλεκτροπληξίας, ο κ. Μπακαλούδης σημειώνει ότι ορισμένα είδη πτηνών έχουν ενσωματώσει τις ηλεκτρικές υποδομές στην καθημερινή τους συμπεριφορά, χρησιμοποιώντας τα καλώδια, τους μεταλλικούς πυλώνες ή τους στύλους ως σημεία παρατήρησης, ανάπαυσης ή κυνηγιού. Το ύψος που προσφέρουν αυτές οι κατασκευές δίνει στα πτηνά καλύτερη ορατότητα του περιβάλλοντος, διευκολύνοντας τον εντοπισμό θηραμάτων ή πιθανών κινδύνων. Ωστόσο, η ίδια αυτή εξάρτηση από τις ανθρώπινες κατασκευές καθιστά αναγκαία τη λήψη μέτρων προστασίας από τις αρμόδιες εταιρείες ηλεκτρισμού. Σε πολλές χώρες, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, εφαρμόζονται ειδικές διατάξεις μόνωσης και προστατευτικά καλύμματα σε κρίσιμα σημεία των δικτύων, ώστε να μειωθούν τα περιστατικά ηλεκτροπληξίας σε προστατευόμενα είδη, όπως οι αετοί και οι πελαργοί.
Η επιστημονική εξήγηση του κ. Μπακαλούδη αποδεικνύει πως πίσω από μια φαινομενικά απλή και συνηθισμένη εικόνα της καθημερινότητας κρύβεται ένα ενδιαφέρον φυσικό φαινόμενο, άμεσα συνδεδεμένο με τους κανόνες της ηλεκτρικής τάσης. Παράλληλα, η ανάλυση του καθηγητή του ΑΠΘ υπογραμμίζει τη σημασία της συνύπαρξης ανθρώπινων υποδομών και άγριας πανίδας, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για απειλούμενα ή προστατευόμενα είδη.
