Σαράντα οκτώ ιστορικά εκκλησιαστικά κειμήλια επιστρέφουν στην Ελλάδα από τη Βουλγαρία, 109 χρόνια μετά την απομάκρυνσή τους από μοναστήρια της βόρειας Ελλάδας στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η τελετή παράδοσης-παραλαβής γίνεται το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, στις 10:30, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη. Στην εκδήλωση παρευρίσκονται ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και ο πρωθυπουργός της Βουλγαρίας, Ρούμεν Ράντεφ. Η επιστροφή των κειμηλίων εντάσσεται σε ευρύτερη συμφωνία πολιτιστικής συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες.
Η συμφωνία και η προέλευση των κειμηλίων
Το σχετικό Μνημόνιο Κατανόησης υπέγραψαν η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, και ο Βούλγαρος ομόλογός της, Εφτίμ Μιλόσεφ. Η συμφωνία προβλέπει αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής και θρησκευτικής σημασίας: η ελληνική πλευρά, στο πλαίσιο της ίδιας ανταλλαγής, θα παραδώσει στη Βουλγαρία ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον μεσαιωνικό Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ, το οποίο φυλάσσεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού και προέρχεται από αρχαιολογικές έρευνες στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα.
Τα 48 κειμήλια προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917 και έκτοτε παρέμειναν στη Βουλγαρία. Σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού, θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026, πριν παραδοθούν στους φορείς προέλευσής τους.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Μονής Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο. Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το 1917 βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής αφαίρεσαν τα περισσότερα κειμήλια της μονής και τα μετέφεραν στη Βουλγαρία, όπου βρίσκονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας. Το 1943, κατά την τρίτη βουλγαρική κατοχή, στρατιώτες εκδίωξαν τους μοναχούς και πυρπόλησαν τη μονή, με εξαίρεση τον ναό. Η μονή παρέμεινε εγκαταλειμμένη έως την επαναλειτουργία της το 1967 ως γυναικεία μονή.
Ιστορικό πλαίσιο και ο τσάρος Σαμουήλ
Το ανθρωπολογικό υλικό που θα παραδώσει η Ελλάδα συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ, ο οποίος ηγήθηκε του βουλγαρικού βασιλείου από το 997 έως το 1014. Ηττήθηκε από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ στη μάχη του Κλειδίου το 1014, λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του. Η ανταλλαγή αυτού του υλικού με τα εκκλησιαστικά κειμήλια αποτελεί το δεύτερο σκέλος της συμφωνίας ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σόφια.
Η τύχη των κειμηλίων συνδέεται με την ευρύτερη ιστορία των μοναστηριών και των εκκλησιών της βόρειας Ελλάδας, που κατά τις πολεμικές συγκρούσεις του 20ού αιώνα υπέστησαν καταστροφές, λεηλασίες και απώλειες σημαντικού θρησκευτικού και πολιτιστικού υλικού. Η σημερινή επιστροφή αποκαθιστά ένα κομμάτι αυτής της διακοπής στη θρησκευτική και πολιτιστική συνέχεια των μονών της περιοχής.
Η συμφωνία αφήνει ανοιχτό τον δρόμο και για περαιτέρω επιστροφές, καθώς προβλέπει τη συνέχιση των συζητήσεων ανάμεσα στις δύο πλευρές για την ταυτοποίηση ιστορικού υλικού που εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός του τόπου προέλευσής του.
