Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Σάββατο 3 Οκτωβρίου, τη μνήμη του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, του Ιερομάρτυρα που θεωρείται πολιούχος της Αθήνας. Το όνομα του Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτη συνδέεται άμεσα με την αποστολική εποχή και την παρουσία του Αποστόλου Παύλου στην αρχαία πόλη. Μαζί με τον Διονύσιο τιμώνται σήμερα και οι Άγιοι Ρουστίκος και Ελευθέριος, καθώς και η Αγία Δάμαρις η Αθηναία.
Η συνάντηση με τον Απόστολο Παύλο στον Άρειο Πάγο
Σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, ο Απόστολος Παύλος έφτασε στην Αθήνα περίπου στα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ. Βλέποντας την πόλη γεμάτη είδωλα, συζήτησε με τους Αθηναίους και τελικά οδηγήθηκε στον Άρειο Πάγο, όπου εκφώνησε μία από τις γνωστότερες ομιλίες του. Αφετηρία του στάθηκε ένας βωμός που είχε δει στην πόλη με την επιγραφή «Αγνώστω Θεώ». Ο Παύλος χρησιμοποίησε αυτή την αναφορά για να μιλήσει στους Αθηναίους για τον Θεό και, τελικά, για την Ανάσταση.
Η ομιλία δεν έπεισε όλους όσους την άκουσαν. Κάποιοι χλεύασαν, ενώ άλλοι θέλησαν να ακούσουν περισσότερα. Οι Πράξεις των Αποστόλων, όμως, κατονομάζουν εκείνους που πίστεψαν: «Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης καὶ γυνὴ ὀνόματι Δάμαρις». Έτσι, ο Διονύσιος και η Δάμαρις έγιναν δύο από τους πρώτους Αθηναίους Χριστιανούς των οποίων τα ονόματα έχουν καταγραφεί. Η προσωνυμία «Αρεοπαγίτης» δηλώνει ακριβώς τη σύνδεση του Διονυσίου με τον Άρειο Πάγο, έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της αρχαίας Αθήνας.
Από Επίσκοπος Αθηνών έως το μυστήριο του Ψευδο-Διονυσίου
Η μεταγενέστερη εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι ο Διονύσιος έγινε μαθητής του Αποστόλου Παύλου και πρώτος Επίσκοπος Αθηνών. Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, ανέπτυξε ιεραποστολική δράση και τελικά μαρτύρησε για τη χριστιανική πίστη μαζί με τον πρεσβύτερο Ρουστίκο και τον διάκονο Ελευθέριο. Ο Διονύσιος τιμάται έκτοτε ως πολιούχος της Αθήνας, ενώ στο Κολωνάκι βρίσκεται ο ομώνυμος ναός του, ένας από τους σημαντικότερους ορθόδοξους ναούς στο κέντρο της πρωτεύουσας.
Για πολλούς αιώνες αποδίδονταν στον Διονύσιο σημαντικά θεολογικά έργα, μεταξύ των οποίων τα «Περί Θείων Ονομάτων», «Περί Μυστικής Θεολογίας» και «Περί Ουρανίας Ιεραρχίας». Η σύγχρονη έρευνα, ωστόσο, τοποθετεί τα κείμενα αυτά αρκετούς αιώνες αργότερα, γύρω στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα. Ο άγνωστος συγγραφέας τους αναφέρεται πλέον ως Ψευδο-Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης. Η διάκριση έχει σημασία για τους ιστορικούς: άλλο είναι το ιστορικό πρόσωπο του Διονυσίου που αναφέρεται στις Πράξεις των Αποστόλων και άλλο ο μεταγενέστερος θεολόγος που έγραψε χρησιμοποιώντας το όνομά του.
Μαζί με τον Διονύσιο, οι Πράξεις των Αποστόλων διασώζουν και το όνομα της Αγίας Δάμαριδος, για τη ζωή της όμως δεν σώζονται πολλές λεπτομέρειες. Η παρουσία της στην Καινή Διαθήκη θεωρείται ιδιαίτερη, καθώς σε μια εποχή που λίγα γυναικεία ονόματα καταγράφονταν σε αφηγήσεις δημόσιων γεγονότων, η Δάμαρις αναφέρεται ονομαστικά ανάμεσα σε όσους άκουσαν τον Παύλο στην Αθήνα και πίστεψαν. Η Εκκλησία τη τιμά στις 3 Οκτωβρίου μαζί με τον Άγιο Διονύσιο.
