simera24.gr

ΙΣΤΟΡΙΑ

Νύχτα Αγίου Φιλίππου: 60 νεκροί από τον κατακλυσμό του 1896

Στις 14 Νοεμβρίου 1896 μια θεομηνία έπνιξε Αθήνα και Πειραιά, αφήνοντας πίσω της πάνω από 60 νεκρούς και ολόκληρες συνοικίες σε ερείπια. Τα δημοσιεύματα της εποχής και τα νεότερα στοιχεία αποκαλύπτουν το μέγεθος μιας από τις φονικότερες πλημμύρες της χώρας.

Newsroom simera24.gr · 13 Νοεμβρίου 2026 · Κοινωνία

Νύχτα Αγίου Φιλίππου: 60 νεκροί από τον κατακλυσμό του 1896

Περισσότεροι από 60 νεκροί, ολόκληρες συνοικίες βυθισμένες στα νερά και σπίτια που κατέρρεαν μέσα σε λίγα λεπτά: αυτή ήταν η εικόνα που άφησε πίσω της η θεομηνία της 14ης Νοεμβρίου 1896 σε Αθήνα και Πειραιά. Η καταστροφή σημειώθηκε ανήμερα της εορτής του Αγίου Φιλίππου, σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ελλάδα, και έμεινε στην ιστορία του λεκανοπεδίου ως «η νύχτα του Αγίου Φιλίππου». Μήνες μόλις μετά τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, η πρωτεύουσα μεγάλωνε χωρίς τις υποδομές που απαιτούσε ο αυξανόμενος πληθυσμός της. Τα δημοσιεύματα της εποχής και οι μαρτυρίες των επιζώντων αποκαλύπτουν το μέγεθος μιας από τις φονικότερες πλημμύρες στην ιστορία.

Η Αθήνα των ανοιχτών ποταμών και ο μπαζωμένος βάλτος του Πειραιά

Στα τέλη του 19ου αιώνα, Αθήνα και Πειραιάς ήταν μικρές πόλεις με εκτεταμένες γειτονιές από χαμηλά, πλινθόκτιστα μονώροφα σπίτια και κοινές αυλές. Η ανέγερση των πρώτων νεοκλασικών μεγάρων είχε ξεκινήσει, όμως αυτά ξεχώριζαν σαν «μύγα μέσα στο γάλα» ανάμεσα στους φτωχικούς συνοικισμούς. Πολλές κατοικίες, πρόχειρα κατασκευασμένες, είχαν υψωθεί ακόμη και δίπλα στις ανοιχτές κοίτες των ποταμών, περιορίζοντας τις διεξόδους του νερού.

Στην πρωτεύουσα, τα σπίτια απλώνονταν γύρω από τον Κηφισό και τον Ιλισό, που κατέληγαν στον Φαληρικό Όρμο, ενώ ανάμεσά τους κυλούσαν μικρότεροι παραπόταμοι όπως ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης. Οι κοίτες τους ήταν ανοιχτές και το νερό έρεε σε κοινή θέα, προκαλώντας ανησυχία κυρίως το φθινόπωρο, όταν οι βροχές πύκνωναν. Τα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης μόλις που κάλυπταν τις στοιχειώδεις ανάγκες και αδυνατούσαν να αντιμετωπίσουν μια μεγάλη νεροποντή.

Στον Πειραιά, η βιομηχανική ανάπτυξη άλλαζε ήδη το τοπίο. Το Αλίπεδον, ο εκτεταμένος παραθαλάσσιος βάλτος ανάμεσα σε Φάληρο, Ρέντη και Καμίνια, μπαζωνόταν σταδιακά για να φιλοξενήσει εργοστάσια. Με τις επιχώσεις είχε χαθεί ακόμη και η ελάχιστη φυσική κλίση του εδάφους, με αποτέλεσμα το βρόχινο νερό να μην αποστραγγίζεται, ενώ οι εργατικές κατοικίες δεν διέθεταν καμία ουσιαστική προστασία από πλημμυρικά φαινόμενα.

116,5 χιλιοστά σε λίγες ώρες και οι συνοικίες που έγιναν ερείπια

Σύμφωνα με δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, εκείνη την ημέρα καταγράφηκαν 116,5 χιλιοστά βροχής στον σταθμό του Θησείου, εκ των οποίων τα 71 χιλιοστά έπεσαν μέσα σε μόλις δύο ώρες. Η ένταση της νεροποντής μετέτρεψε τις κοίτες του Κηφισού και του Ιλισού σε ορμητικά ρέματα, που παρέσυραν ό,τι έβρισκαν μπροστά τους. Ολόκληρες συνοικίες μεταβλήθηκαν σε ερείπια και πολυμελείς οικογένειες εγκλωβίστηκαν μέσα στα νερά.

Η εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ», στο φύλλο της 16ης Νοεμβρίου 1896, περιέγραφε πώς «ηνοίχθησαν οι καταρράκται του ουρανού» και πώς οι κοίτες των δύο ποταμών έμοιαζαν «ως δύο μεγάλαι τάφροι». Το πρωτοσέλιδο έκανε λόγο για «νεκρούς αριθμούμενους κατά δεκάδες» και για εράνους υπέρ των πληγέντων. Στον Πειραιά, η εφημερίδα «ΣΦΑΙΡΑ» θρηνούσε «την απώλειαν πολλών συμπολιτών», που βρήκαν «οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών».

Ανάμεσα στις μαρτυρίες ξεχώρισε εκείνη ενός εργάτη, που είδε το σπίτι του να καταρρέει μέσα σε πέντε λεπτά. Ο απολογισμός ξεπέρασε τους 60 νεκρούς, καθιστώντας την «Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου» μία από τις φονικότερες στην ιστορία της χώρας. Εκατόν τριάντα χρόνια μετά, τα κιτρινισμένα φύλλα του Τύπου και οι διασωθείσες αφηγήσεις κρατούν ζωντανή τη μνήμη μιας νύχτας βιβλικής καταστροφής.