Η καταστροφή της Ερυμάνθειας στην Αχαΐα, τον Ιούλιο του 1943, αποτελεί ένα από τα πιο τραγικά κεφάλαια της γερμανοϊταλικής κατοχής στην ευρύτερη περιοχή της Τριταίας. Το χωριό, που βρίσκεται κοντά στην Ε.Ο. 111, ισοπεδώθηκε ολοσχερώς από τις δυνάμεις του Άξονα, οι οποίες το κανονιοβόλησαν και το πυρπόλησαν, καταστρέφοντας σπίτια και αγροτικές εκτάσεις. Ο τοπικός πληθυσμός είχε προλάβει να καταφύγει στα γύρω βουνά για να γλιτώσει τις εκτελέσεις που ακολούθησαν μετά από σειρά ένοπλων συγκρούσεων με Έλληνες αντάρτες. Σήμερα, το λιτό μνημείο πεσόντων της περιοχής για την περίοδο 1940-1949 αναγράφει μόλις δύο ονόματα, κάτι που δεν αποδίδει το πραγματικό μέγεθος όσων συνέβησαν εκείνο το καλοκαίρι.
Η καταστροφή της Ερυμάνθειας: η αιχμαλωσία της ιταλικής φρουράς
Στην Ερυμάνθεια είχε σταθμεύσει ιταλική δύναμη 30 ανδρών, με αποστολή τον έλεγχο και την αστυνόμευση της ευρύτερης περιοχής της Τριταίας Αχαΐας. Στις 11 Ιουλίου 1943, Έλληνες αντάρτες με επικεφαλής τον Καπετάν Ωρίωνα, σε συνεργασία με κατοίκους της Ερυμάνθειας, περικύκλωσαν το σχολείο του χωριού, όπου ήταν στρατωνισμένοι οι Ιταλοί. Μετά από σύντομη μάχη, οι αντάρτες κατάφεραν να τους αιχμαλωτίσουν και να παραλάβουν ολόκληρο τον οπλισμό τους. Στις 28 Ιουλίου, οι αντάρτες αποτραβήχτηκαν στα βουνά μαζί με τους αιχμαλώτους και τα λάφυρα που είχαν αποσπάσει από την ιταλική φρουρά.
Η παρατεταμένη σιωπή από την ιταλική διμοιρία της Ερυμάνθειας ανησύχησε τις ιταλικές αρχές στην Πάτρα, που έστειλαν ισχυρές ενισχύσεις για να διαπιστώσουν τι είχε συμβεί στο χωριό. Εκείνη τη στιγμή, στην Ερυμάνθεια είχε παραμείνει μόνο ο Καπετάν Ωρίωνας μαζί με επτά αντάρτες. Όταν έγινε αντιληπτό ότι οι Ιταλοί πλησίαζαν, ξέσπασε νέα μάχη στο χωριό. Με ένα τέχνασμα, οι λίγοι αντάρτες κατάφεραν να πείσουν τους Ιταλούς ότι βρίσκονταν περικυκλωμένοι από ανώτερες δυνάμεις, οδηγώντας τους τελικά σε παράδοση. Ο απολογισμός της μάχης ήταν 17 νεκροί και 10 τραυματίες Ιταλοί στρατιώτες, καθώς και πλούσιο πολεμικό υλικό που περιήλθε στους αντάρτες, ενώ η ελληνική πλευρά δεν είχε καμία απώλεια.
Η γερμανική αντεκδίκηση και η φυγή στα βουνά
Η έλλειψη επικοινωνίας και με δεύτερο ιταλικό απόσπασμα οδήγησε στην αποστολή αναγνωριστικού αεροπλάνου, το οποίο εντόπισε τα ίχνη της μάχης, κατεστραμμένα οχήματα και πτώματα Ιταλών στρατιωτών γύρω από το χωριό. Στις 29 Ιουλίου 1943, ένα μηχανοκίνητο τάγμα Γερμανών ανέλαβε την καταστροφή της Ερυμάνθειας, με εντολή την εκτέλεση όλων των κατοίκων του χωριού. Οι Ερυμανθιώτες, όμως, είχαν προλάβει να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να κρυφτούν στα γύρω βουνά, γλιτώνοντας έτσι από τη σφαγή που είχαν σχεδιάσει οι Γερμανοί.
Η ναζιστική μανία στράφηκε τότε εναντίον των σπιτιών και των αγροτικών εκτάσεων της Ερυμάνθειας, που καταστράφηκαν ολοσχερώς. Περίπου 100 άρματα μάχης βρέθηκαν να «μάχονται» εναντίον άδειων σπιτιών, τα οποία κατέστρεψαν και πυρπόλησαν ένα προς ένα. Αντίστοιχες επιδρομές πραγματοποιήθηκαν από τις δυνάμεις κατοχής και σε επόμενες φορές, όμως οι κάτοικοι της Ερυμάνθειας κατάφερναν κάθε φορά να διασωθούν, με πολλούς από αυτούς να συνεχίζουν τον αγώνα μέσα από τις τάξεις των ανταρτικών δυνάμεων.
Η μνήμη της καταστροφής της Ερυμάνθειας διατηρήθηκε μέσα από λαϊκό τραγούδι που έγραψε αντάρτης της εποχής, αποτυπώνοντας τα γεγονότα της αιχμαλωσίας των Ιταλών από τον Καπετάν Ωρίωνα και της καταστροφής που ακολούθησε. Οι στίχοι περιγράφουν πώς ο Καπετάν Ωρίωνας «άφησε τα βουνά και ροβόλησε στον κάμπο», τη σύλληψη των Ιταλών «ημέρα Τρίτη» και την άφιξη ιταλικών ενισχύσεων «την Τετάρτη», ενώ κλείνουν με την εικόνα του χωριού καμένου, όπως αναφέρεται, «την Πέμπτη».
