Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται σήμερα να «ξαναζωντανέψει» ψηφιακά τους ανθρώπους που έχουμε χάσει, ανοίγοντας ξανά ένα ερώτημα που απασχολεί τον άνθρωπο εδώ και αιώνες. Τα λεγόμενα griefbots, εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναπαράγουν τη φωνή, τον χαρακτήρα ακόμη και τις αναμνήσεις νεκρών ανθρώπων, κερδίζουν σταδιακά έδαφος παγκοσμίως. Ειδικοί προειδοποιούν ότι η νέα αυτή τεχνολογία ανοίγει δύσκολα ηθικά και ψυχολογικά ερωτήματα για όσους αποφασίζουν να τη χρησιμοποιήσουν. Η ιστορικός και ερευνήτρια λαογραφίας Τζέσικα Λόιντ Μέι, από το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ, υποστηρίζει μάλιστα ότι το φαινόμενο δεν είναι καθόλου καινούριο.
Διαβάστε επίσης: Η τεχνητή νοημοσύνη στις επιχειρήσεις δεν αρκεί από μόνη της
Από τα σεάνς του 19ου αιώνα στα griefbots της τεχνητής νοημοσύνης
Πριν από περίπου έναν αιώνα και μισό, χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώνονταν γύρω από τραπέζια περιμένοντας ένα χτύπημα, μια φωνή ή μια αχνή μορφή που θα τους έπειθε ότι οι αγαπημένοι τους δεν είχαν χαθεί οριστικά. Σήμερα η ανάγκη αυτή δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει αλλάξει μορφή, καθώς αντί για μέντιουμ και σεάνς, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται σε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. Σύμφωνα με την Τζέσικα Λόιντ Μέι, η ομοιότητα ανάμεσα στον σύγχρονο πνευματισμό και στα σημερινά griefbots είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Ο σύγχρονος πνευματισμός γεννήθηκε τον 19ο αιώνα ως θρησκευτικό κίνημα που υποστήριζε πως ο θάνατος δεν αποτελεί το τέλος της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά το πέρασμα της ψυχής σε έναν πνευματικό κόσμο.
Οι πιστοί του πνευματισμού θεωρούσαν ότι οι νεκροί μπορούσαν να επικοινωνήσουν με τους ζωντανούς μέσω ανθρώπων που λειτουργούσαν ως μέντιουμ. Οι ιδέες αυτές αντλούσαν στοιχεία από τον χριστιανισμό και ιδιαίτερα από αναφορές της Παλαιάς Διαθήκης, ωστόσο ο πνευματισμός διαφοροποιήθηκε από την παραδοσιακή θρησκεία, συνδυάζοντας τον μυστικισμό με τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής. Με αυτόν τον τρόπο κατάφερε να προσελκύσει ανθρώπους που είχαν απομακρυνθεί από τις εκκλησίες, αλλά εξακολουθούσαν να αναζητούν απαντήσεις για τη ζωή μετά τον θάνατο, κάτι που θυμίζει έντονα τη σχέση πολλών σημερινών χρηστών με την τεχνητή νοημοσύνη.
Η βικτωριανή κουλτούρα του πένθους
Στη βικτωριανή Βρετανία, το πένθος είχε εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα σύνθετη κοινωνική διαδικασία. Οι περίοδοι πένθους διαρκούσαν μήνες ή ακόμη και χρόνια, ενώ υπήρχαν αυστηροί ενδυματολογικοί κανόνες που όφειλαν να τηρούν οι οικογένειες των νεκρών. Παράλληλα, οι κηδείες γίνονταν ολοένα πιο περίτεχνες, αντανακλώντας τη σημασία που είχε αποκτήσει το πένθος στην κοινωνική ζωή της εποχής. Την ίδια περίοδο γνώρισαν μεγάλη άνθηση οι φωτογραφίες memento mori, στις οποίες οι νεκροί απαθανατίζονταν λίγο μετά τον θάνατό τους, ώστε οι οικογένειες να διατηρήσουν ένα τελευταίο ενθύμιο του προσώπου τους.
Μέσα σε αυτή την κουλτούρα του πένθους, η υπόσχεση ότι κάποιος θα μπορούσε να ξαναμιλήσει έστω και για λίγο με έναν αγαπημένο του άνθρωπο βρήκε ιδιαίτερα πρόσφορο έδαφος. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Εμφύλιος Πόλεμος έδωσε ακόμη μεγαλύτερη ώθηση στο κίνημα του πνευματισμού. Οι τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι πολλοί στρατιώτες δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ, άφησαν αμέτρητες οικογένειες χωρίς απαντήσεις και χωρίς τη δυνατότητα να αποχαιρετήσουν τους δικούς τους ανθρώπους.
Οι πρακτικές επικοινωνίας με τους νεκρούς
Οι μέθοδοι επικοινωνίας με τους νεκρούς ήταν πολλές και ποικίλες κατά τη διάρκεια της βικτωριανής εποχής. Τα μέντιουμ ισχυρίζονταν ότι λάμβαναν μηνύματα μέσω χτυπημάτων, αιωρούμενων αντικειμένων ή εμφανίσεων πνευμάτων κατά τη διάρκεια των σεάνς, πρακτικές που προσέλκυαν μεγάλο κοινό σε όλη τη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα αναπτύχθηκαν και οι λεγόμενες φωτογραφίες «φαντασμάτων», μία από τις πιο γνωστές πρακτικές της εποχής, στις οποίες εμφανίζονταν φαινομενικά αχνές μορφές δίπλα στους ζωντανούς.
Η σύγκριση ανάμεσα στον πνευματισμό του 19ου αιώνα και στα σημερινά griefbots δείχνει πως η ανάγκη του ανθρώπου να διατηρήσει επαφή με τους νεκρούς παραμένει σταθερή στον χρόνο, ακόμη κι όταν αλλάζει η τεχνολογία που τη μεσολαβεί. Οι ειδικοί, ωστόσο, επισημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη διαφέρει από τα παλαιότερα μέσα, καθώς μπορεί να αναπαράγει με μεγάλη ακρίβεια τη φωνή, το ύφος και ακόμη και συγκεκριμένες αναμνήσεις ενός νεκρού προσώπου. Αυτό, σύμφωνα με τους ερευνητές, εγείρει νέα ηθικά και ψυχολογικά ερωτήματα σχετικά με το πένθος, τη συναίνεση και τον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία επηρεάζει τη διαδικασία αποδοχής μιας απώλειας.
