Η απώλεια βάρους και κυρίως η διατήρησή της δεν φαίνεται να εξαρτώνται αποκλειστικά από τη δύναμη της θέλησης, σύμφωνα με νέα επιστημονικά στοιχεία. Ο εγκέφαλος έχει την ικανότητα να «θυμάται» το παλαιότερο, υψηλότερο βάρος του σώματος και ενεργοποιεί βιολογικούς μηχανισμούς που δυσχεραίνουν τη διατήρηση της απώλειας βάρους. Το εύρημα εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι ξαναπαίρνουν τα κιλά που έχασαν μετά από δίαιτα, ανεξάρτητα από την προσπάθεια που καταβάλλουν. Η ανακάλυψη ρίχνει νέο φως στη σχέση της βιολογίας με το φαινόμενο της παχυσαρκίας.
Πώς ο εγκέφαλος «κλειδώνει» το βάρος
Για τους πρώτους ανθρώπινους προγόνους, το σωματικό λίπος αποτελούσε ζήτημα επιβίωσης. Η έλλειψή του μπορούσε να οδηγήσει σε λιμοκτονία, ενώ η υπερβολική συσσώρευσή του μείωνε την ταχύτητα και την ευκινησία, καθιστώντας τον οργανισμό πιο ευάλωτο. Με το πέρασμα των χιλιετιών, το ανθρώπινο σώμα ανέπτυξε αποτελεσματικούς βιολογικούς μηχανισμούς, ενσωματωμένους στον εγκέφαλο, με στόχο την προστασία των ενεργειακών αποθεμάτων. Αυτοί οι μηχανισμοί λειτουργούσαν προστατευτικά σε εποχές έλλειψης τροφής.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου η πρόσβαση σε θερμιδικά πυκνά και υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είναι εύκολη και ο καθιστικός τρόπος ζωής έχει επικρατήσει, οι ίδιοι εξελικτικοί μηχανισμοί λειτουργούν πλέον αντίστροφα. Σύμφωνα με την έρευνα, ο εγκέφαλος καταγράφει το υψηλότερο σωματικό βάρος που έχει φτάσει ο οργανισμός και προσπαθεί να το διατηρήσει ως το νέο φυσιολογικό επίπεδο αναφοράς. Έτσι, όταν κάποιος χάσει κιλά μέσω δίαιτας, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί μηχανισμούς που ωθούν το σώμα να επιστρέψει στο προηγούμενο, υψηλότερο βάρος. Τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν πως η επαναπρόσληψη βάρους δεν συνδέεται με έλλειψη αυτοπειθαρχίας, αλλά με τη βιολογία που αντιστέκεται στην απώλεια, ακριβώς όπως εξελίχθηκε να κάνει εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Τα φάρμακα απώλειας βάρους και τα όριά τους
Ερευνητές διερωτώνται αν είναι δυνατόν να «ξεγελαστεί» αυτή η βιολογία. Ορισμένα δημοφιλή φάρμακα για την απώλεια βάρους έχουν προσφέρει νέες ελπίδες, καθώς μιμούνται ορμόνες του εντέρου που στέλνουν στον εγκέφαλο το μήνυμα να μειώσει την όρεξη. Ωστόσο, η ανταπόκριση διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σε κάποιους, οι παρενέργειες δυσκολεύουν τη συνέχιση της αγωγής, ενώ άλλοι δεν παρουσιάζουν σημαντική απώλεια βάρους παρά τη θεραπεία. Παράλληλα, όταν η αγωγή διακόπτεται, οι βιολογικοί μηχανισμοί που «θυμούνται» το προηγούμενο βάρος ενεργοποιούνται ξανά, με αποτέλεσμα τα χαμένα κιλά να επιστρέφουν συχνά στο σώμα.
Τι προτείνουν οι ειδικοί
Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν πως η καλή υγεία δεν ταυτίζεται απαραίτητα με έναν συγκεκριμένο αριθμό στη ζυγαριά. Η συστηματική άσκηση, ο ποιοτικός ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η καλή ψυχική υγεία μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την καρδιαγγειακή και μεταβολική κατάσταση ενός ανθρώπου, ακόμη και όταν το βάρος δεν μειώνεται σημαντικά. Η παχυσαρκία, σύμφωνα με τους ειδικούς, αποτελεί τόσο ατομικό όσο και κοινωνικό ζήτημα, που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο σε ατομικό επίπεδο.
Για τον λόγο αυτό, προτείνονται πολιτικές πρόληψης σε ευρύτερη κλίμακα. Ανάμεσα σε αυτές περιλαμβάνονται η επένδυση σε υγιεινά σχολικά γεύματα, ο περιορισμός των διαφημίσεων ανθυγιεινών τροφίμων προς παιδιά, ο σχεδιασμός πόλεων που ευνοούν το περπάτημα και τη χρήση ποδηλάτου, καθώς και η καθιέρωση τυποποιημένου μεγέθους μερίδας στα εστιατόρια. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στα πρώτα χρόνια της ζωής, έως περίπου την ηλικία των επτά ετών, καθώς τότε το σύστημα ρύθμισης του σωματικού βάρους είναι πιο ευαίσθητο στις περιβαλλοντικές επιδράσεις. Οι ειδικοί συνιστούν να αποφεύγονται οι εξαντλητικές δίαιτες και να δίνεται έμφαση σε βιώσιμες αλλαγές στον τρόπο ζωής.
Τι ακολουθεί
Οι εξελίξεις στην έρευνα της παχυσαρκίας και του μεταβολισμού δημιουργούν ελπίδες για μελλοντικές θεραπείες, οι οποίες θα στοχεύουν στη μείωση της δραστηριότητας των μηχανισμών που ωθούν τον οργανισμό να επανακτήσει το χαμένο βάρος, ακόμη και μετά τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής. Στόχος των ερευνητών είναι να κατανοήσουν καλύτερα πώς λειτουργεί η «μνήμη βάρους» του εγκεφάλου, ώστε να αναπτυχθούν πιο αποτελεσματικές και μακροχρόνιες λύσεις για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας.
