Το πρόγραμμα Trust your Stars, ύψους 80 εκατομμυρίων ευρώ, βρέθηκε στο επίκεντρο νέας κρίσης αξιοπιστίας γύρω από την προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει πίσω επιστήμονες και ερευνητές που είχαν φύγει στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, όπως αποκαλύπτει το Politico. Το πρόγραμμα, το οποίο είχε παρουσιαστεί ως βασικό εργαλείο αναστροφής του brain drain, ακυρώθηκε τελικά, αφήνοντας εκατοντάδες ερευνητές εκτεθειμένους. Οι συμμετέχοντες καταγγέλλουν ότι ενημερώθηκαν με μεγάλη καθυστέρηση για την τύχη της χρηματοδότησης. Η υπόθεση έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό στην ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα.
Το πρόγραμμα Trust your Stars βήμα προς βήμα
Το πρόγραμμα Trust your Stars χρηματοδοτούνταν από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και είχε σχεδιαστεί για να στηρίξει ερευνητικές ομάδες, δημιουργώντας παράλληλα κίνητρα επιστροφής για νέους επιστήμονες στην Ελλάδα. Ο συνολικός προϋπολογισμός των 80 εκατομμυρίων ευρώ θεωρήθηκε αρχικά σημαντική επένδυση στην ελληνική έρευνα. Στη διαδικασία υποβλήθηκαν συνολικά 1.241 αιτήσεις, εκ των οποίων τελικά επιλέχθηκαν 145 ερευνητικές προτάσεις από ομάδες που είχαν επενδύσει χρόνο και προσδοκίες στη διεκδίκηση της χρηματοδότησης.
Η όλη διαδικασία, ωστόσο, κύλησε με ιδιαίτερα αργούς ρυθμούς. Τα αποτελέσματα ανακοινώθηκαν στις 22 Ιουλίου 2025, δηλαδή περίπου 13 μήνες μετά την αρχική υποβολή των προτάσεων. Η μεγάλη αυτή καθυστέρηση είχε ήδη προκαλέσει αντιδράσεις πριν καν ανακοινωθούν τα ονόματα των δικαιούχων. Λίγο μετά τη δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων ακολούθησε κύμα ενστάσεων από ερευνητές που αμφισβήτησαν τον τρόπο αξιολόγησης των προτάσεων, με αποτέλεσμα η χρηματοδότηση να αποσυρθεί τελικά και το πρόγραμμα να μην προλάβει ποτέ να ξεκινήσει ουσιαστικά.
Από το brain drain στο brain gain
Η ιστορία του προγράμματος Trust your Stars συνδέεται με ένα ευρύτερο εθνικό στοίχημα. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε το 2008, η Ελλάδα έχασε περίπου 500.000 ανθρώπους, καθώς η οικονομία συρρικνώθηκε κατά περίπου το ένα τέταρτο και η ανεργία εκτοξεύθηκε στο 28%. Σε αντίθεση με παλαιότερα μεταναστευτικά κύματα, μεγάλο μέρος όσων έφυγαν τότε διέθετε υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξειδικευμένες δεξιότητες, γεγονός που βάθυνε ιδιαίτερα το πρόβλημα του brain drain για την ελληνική οικονομία και την ελληνική έρευνα.
Για να αντιστρέψει αυτή την τάση, η ελληνική κυβέρνηση θέσπισε την πολιτική του «Brain Regain», με βασικό κίνητρο τη φορολογική απαλλαγή 50% επί του εισοδήματος για επτά χρόνια σε όσους επέστρεφαν και πληρούσαν συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η εικόνα όντως βελτιώθηκε τα τελευταία χρόνια: από το 2021 καταγράφεται σταθερή αύξηση των επιστροφών, ενώ το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά από την έναρξη της κρίσης κατά την οποία οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις. Την περίοδο 2023-2024 περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα, έναντι 69.000 που έφυγαν στο εξωτερικό.
Παρά τη συνολική βελτίωση στους αριθμούς επιστροφής, ο χώρος της επιστημονικής έρευνας παραμένει προβληματικός. Η ακύρωση του προγράμματος Trust your Stars λειτουργεί, σύμφωνα με τους ερευνητές που μίλησαν στο Politico, ως ένδειξη ότι οι διαδικασίες χρηματοδότησης της έρευνας χρειάζονται ουσιαστική αναθεώρηση. Το βασικό παράπονο δεν αφορά μόνο την ίδια την ακύρωση, αλλά κυρίως το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες δεν ενημερώθηκαν έγκαιρα για την τελική απόφαση, αφήνοντάς τους για μεγάλο διάστημα χωρίς σαφή εικόνα για το επαγγελματικό τους μέλλον στην Ελλάδα.
