Σαν σήμερα, στις 25 Αυγούστου 1898, η σφαγή του Ηρακλείου σφράγισε με αίμα την ιστορία της Κρήτης, όταν ένοπλες ομάδες μουσουλμάνων επιτέθηκαν σε χριστιανούς κατοίκους και στη βρετανική δύναμη που βρισκόταν στο τότε Μεγάλο Κάστρο. Η βία ξέσπασε γύρω από το λιμάνι της πόλης και σύντομα εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την περιοχή, με δολοφονίες, λεηλασίες και εκτεταμένους εμπρησμούς. Το μακελειό αποδείχθηκε καταλυτικό για την εξέλιξη του Κρητικού Ζητήματος, καθώς ανάγκασε τις Μεγάλες Δυνάμεις να επισπεύσουν την αποχώρηση του οθωμανικού στρατού από το νησί.
Διαβάστε επίσης: Η Σφαγή του Ηρακλείου το 1898 και οι Συνέπειές της
Η σφαγή του Ηρακλείου και η ένταση γύρω από τα φορολογικά γραφεία
Το 1898 η οθωμανική κυριαρχία στην Κρήτη βρισκόταν σε βαθιά κρίση. Μετά τις προηγούμενες επαναστάσεις και την επέμβαση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, το νησί είχε τεθεί υπό διεθνή εποπτεία, με τη Βρετανία να ελέγχει την περιοχή του Ηρακλείου, τη Ρωσία το Ρέθυμνο, τη Γαλλία τα Χανιά και την Ιταλία το Λασίθι. Παράλληλα βρισκόταν σε εξέλιξη η μετάβαση προς ένα καθεστώς αυτονομίας υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου. Ένα από τα κρίσιμα βήματα αυτής της μετάβασης ήταν να περάσουν τα φορολογικά γραφεία από τον έλεγχο της οθωμανικής διοίκησης στη νέα αρχή.
Στα Χανιά και στο Ρέθυμνο η διαδικασία αυτή είχε ολοκληρωθεί χωρίς σοβαρά επεισόδια. Στο Ηράκλειο όμως η ένταση ήταν μεγάλη. Στις 25 Αυγούστου 1898, βρετανικό απόσπασμα επιχείρησε να εγκαταστήσει στα φορολογικά γραφεία τον χριστιανό Στυλιανό Αλεξίου μαζί με τους νέους υπαλλήλους. Ένοπλοι είχαν ήδη συγκεντρωθεί στην περιοχή του λιμανιού και, μόλις άρχισαν οι πρώτοι πυροβολισμοί, η σύγκρουση μετατράπηκε γρήγορα σε γενικευμένο μακελειό που σάρωσε την πόλη.
Η πόλη στις φλόγες και οι εκτιμήσεις για τα θύματα
Η βία εξαπλώθηκε στους δρόμους και στις χριστιανικές συνοικίες του Ηρακλείου. Καταστήματα και σπίτια λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν, ενώ πολλοί κάτοικοι σκοτώθηκαν είτε μέσα στα σπίτια τους είτε στους δρόμους της πόλης. Ανάμεσα στα θύματα της σφαγής του Ηρακλείου ήταν ο Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, υποπρόξενος της Βρετανίας στην πόλη, καθώς και Βρετανοί στρατιωτικοί. Μεγάλο τμήμα του Ηρακλείου καταστράφηκε ολοσχερώς εκείνη την ημέρα.
Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν έχει εξακριβωθεί ποτέ με βεβαιότητα. Οι πρώτες αναφορές της εποχής έκαναν λόγο ακόμη και για περίπου 1.000 θύματα, ενώ μεταγενέστερες εκτιμήσεις μιλούν για εκατοντάδες νεκρούς χριστιανούς. Ο πιθανότερος αριθμός, σύμφωνα με ιστορικές εκτιμήσεις, δεν ξεπερνούσε τους 450 νεκρούς, ενώ άλλες ιστορικές πηγές κάνουν λόγο για 700 Έλληνες και 17 Άγγλους νεκρούς. Η σημερινή κεντρική οδός «25ης Αυγούστου» στο Ηράκλειο πήρε το όνομά της ακριβώς από αυτό το γεγονός, ώστε η πόλη να μη λησμονήσει ποτέ όσα συνέβησαν εκείνη τη μέρα.
Τι ακολούθησε μετά τη σφαγή του Ηρακλείου
Η δολοφονία Βρετανών στρατιωτικών άλλαξε άμεσα τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων απέναντι στο Κρητικό Ζήτημα. Ακολούθησαν ανακρίσεις, δίκες και εκτελέσεις ανθρώπων που κρίθηκαν υπεύθυνοι για τις βιαιοπραγίες στο Ηράκλειο. Κυρίως όμως οι ευρωπαϊκές δυνάμεις απαίτησαν πλέον, χωρίς καθυστερήσεις, την πλήρη αποχώρηση του οθωμανικού στρατού από την Κρήτη, κάτι που μέχρι τότε καθυστερούσε.
Λίγους μήνες αργότερα οι τελευταίες οθωμανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν οριστικά το νησί. Τον Δεκέμβριο του 1898 έφτασε στην Κρήτη ο πρίγκιπας Γεώργιος, ως Ύπατος Αρμοστής της νεοσύστατης Κρητικής Πολιτείας. Η Κρήτη δεν είχε ακόμη ενωθεί με την Ελλάδα -αυτό θα συνέβαινε το 1913– ωστόσο η σφαγή του Ηρακλείου είχε λειτουργήσει ως καθοριστικός σταθμός σε αυτή τη διαδρομή, επιταχύνοντας εξελίξεις που έμελλε να αλλάξουν τη μοίρα του νησιού.
