Το στεγαστικό πρόβλημα εξελίσσεται σε δυσεπίλυτη εξίσωση για ολοένα και περισσότερα ελληνικά νοικοκυριά, καθώς η αναζήτηση μιας κατοικίας που να μην απορροφά το μεγαλύτερο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται πλέον στους οικονομικά ασθενέστερους, αφού νέοι εργαζόμενοι, οικογένειες αλλά και τμήματα της μεσαίας τάξης βρίσκονται αντιμέτωπα με μια αγορά όπου οι τιμές έχουν κινηθεί πολύ ταχύτερα από τα εισοδήματα. Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της πίεσης, όμως το στεγαστικό πρόβλημα έχει αποκτήσει πλέον διεθνείς διαστάσεις, με την Ευρώπη να υπολογίζεται ότι της λείπουν περίπου 4,6 εκατομμύρια κατοικίες και τις ΗΠΑ να καταγράφουν, ανάλογα με την εκτίμηση, έλλειμμα αρκετών εκατομμυρίων σπιτιών. Πίσω από τις αυξήσεις των ενοικίων και των τιμών πώλησης κρύβεται, επομένως, ένα βαθύτερο πρόβλημα προσφοράς που χτίστηκε μέσα σε μια δεκαετία.
Πώς δημιουργήθηκε το στεγαστικό πρόβλημα στην Ελλάδα
Η σημερινή κατάσταση έχει τις ρίζες της στην πολυετή οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2009. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η οικοδομική δραστηριότητα περιορίστηκε δραστικά, οι επενδύσεις στον κλάδο υποχώρησαν και η δημιουργία νέων κατοικιών ουσιαστικά «πάγωσε». Χιλιάδες οικοδομικά έργα ανεστάλησαν ή δεν ξεκίνησαν ποτέ, με αποτέλεσμα το απόθεμα νέων κατοικιών να συρρικνωθεί δραματικά σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες. Όταν η οικονομία και η αγορά ακινήτων άρχισαν να ανακάμπτουν, ανάμεσα στο 2017 και το 2018, η προσφορά κατοικιών δεν μπόρεσε να ακολουθήσει την ταχύτητα με την οποία επέστρεφε η ζήτηση, δημιουργώντας ένα χάσμα που δεν έχει καλυφθεί μέχρι σήμερα.
Στην εξίσωση προστέθηκαν στη συνέχεια αρκετοί ακόμη παράγοντες που επιτάχυναν το στεγαστικό πρόβλημα. Η ισχυρή τουριστική ανάπτυξη, η ραγδαία εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, η είσοδος ξένων κεφαλαίων στην αγορά ακινήτων και η αυξημένη επενδυτική ζήτηση άλλαξαν πλήρως το τοπίο. Ένα σημαντικό μέρος των κατοικιών απομακρύνθηκε από τη συμβατική μακροχρόνια μίσθωση και στράφηκε σε άλλες, πιο κερδοφόρες χρήσεις, ενώ η κατασκευή νέων σπιτιών δεν ήταν αρκετή για να καλύψει το κενό που είχε ήδη δημιουργηθεί. Το αποτέλεσμα έγινε ιδιαίτερα αισθητό στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η αύξηση των ενοικίων ξεπέρασε σημαντικά την άνοδο των εισοδημάτων, στριμώχνοντας νέους εργαζόμενους και οικογένειες σε όλο και πιο ακριβές επιλογές.
Η επιβάρυνση φτάνει και τη μεσαία τάξη
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου η στέγαση απορροφά ιδιαίτερα υψηλό μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού. Το όριο που χρησιμοποιείται διεθνώς για να καταγραφεί η υπερβολική στεγαστική επιβάρυνση είναι το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος, και για σημαντικό αριθμό ελληνικών νοικοκυριών το κόστος της κατοικίας βρίσκεται πάνω από αυτό το επίπεδο. Το στεγαστικό πρόβλημα, μάλιστα, δεν αφορά πλέον μόνο όσους βρίσκονται στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, αφού η αύξηση των ενοικίων μεταφέρει σταδιακά την πίεση και στα μεσαία εισοδήματα, περιορίζοντας τα χρήματα που περισσεύουν για κατανάλωση, αποταμίευση και άλλες βασικές ανάγκες των νοικοκυριών.
Η ελληνική αγορά κατοικίας κουβαλά παράλληλα μια σειρά από διαρθρωτικές αδυναμίες που επιδεινώνουν περαιτέρω το στεγαστικό πρόβλημα. Μεγάλο μέρος του κτιριακού αποθέματος είναι παλαιό και ενεργειακά αναποτελεσματικό, ενώ οι επενδύσεις σε ανακαινίσεις περιορίστηκαν σημαντικά στα χρόνια της κρίσης λόγω έλλειψης κεφαλαίων. Αρκετές κατοικίες δεν χρησιμοποιούνται πλέον ως κύρια κατοικία, κάτι που μειώνει περαιτέρω το διαθέσιμο απόθεμα για μακροχρόνια μίσθωση, ενώ η νέα οικοδομική δραστηριότητα δεν έχει αυξηθεί όσο θα χρειαζόταν ώστε να ανταποκριθεί στη σημερινή ζήτηση. Ο συνδυασμός όλων αυτών των παραγόντων εξηγεί γιατί το στεγαστικό πρόβλημα παραμένει τόσο δύσκολο να αντιμετωπιστεί βραχυπρόθεσμα, με τους νέους εργαζόμενους να επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος καθώς εισέρχονται σε μια αγορά όπου η προσφορά κατοικιών υστερεί σταθερά έναντι της ζήτησης.
