Μια θεωρία που κρατά ζωντανή σχεδόν 2.000 χρόνια φαίνεται πως κλονίζεται σοβαρά. Ο καθηγητής Αλέν Γκοριελί του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης αμφισβητεί με αυστηρά μαθηματικά μοντέλα τη διάχυτη πεποίθηση ότι οι λεπτές καμπυλώσεις του Παρθενώνα σχεδιάστηκαν από τους αρχαίους αρχιτέκτονες για να «διορθώσουν» οπτικές ψευδαισθήσεις. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Guardian, η μελέτη του βρετανού επιστήμονα έχει ήδη γίνει δεκτή προς δημοσίευση στο έγκυρο περιοδικό «Royal Society Open Science», γεγονός που προσδίδει ιδιαίτερο επιστημονικό βάρος στα ευρήματά του.
Η παραδοσιακή αφήγηση θέλει τους δημιουργούς του ναού να έχουν ενσωματώσει ανεπαίσθητες αποκλίσεις στις διαστάσεις του, ώστε το μάτι του θεατή να αντιλαμβάνεται το κτίριο ως απολύτως ευθύ και αρμονικό. Ο Γκοριελί, όμως, καταλήγει σε ένα εντελώς διαφορετικό συμπέρασμα: οι φερόμενες οπτικές ψευδαισθήσεις είτε δεν τεκμηριώνονται επιστημονικά είτε είναι τόσο ελάχιστες που στην πράξη δεν γίνονται καν αντιληπτές από κάποιον που κοιτάζει τον Παρθενώνα από κανονική απόσταση. Πρόκειται για μια ανατροπή που αγγίζει έναν από τους πιο δημοφιλείς αρχαιολογικούς μύθους της Δυτικής παράδοσης.
Η καταγωγή του μύθου στον Βιτρούβιο
Ο ερευνητής εντοπίζει τις ρίζες αυτής της αντίληψης στα κείμενα του Ρωμαίου αρχιτέκτονα και μηχανικού Βιτρούβιου, ο οποίος έγραψε για την ελληνική αρχιτεκτονική περίπου τέσσερις αιώνες μετά την ανέγερση του ναού. Με το πέρασμα του χρόνου, οι ερμηνείες του πέρασαν σχεδόν αυτούσιες στα εγχειρίδια αρχιτεκτονικής, αντιμετωπιζόμενες πλέον ως αδιαμφισβήτητο δεδομένο. Η θεωρία απέκτησε νέα δυναμική τον 19ο αιώνα, όταν πραγματοποιήθηκαν ακριβείς μετρήσεις των καμπυλώσεων του μνημείου, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη δημοτικότητά της. Ωστόσο, όπως τονίζει ο Γκοριελί, έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς τουλάχιστον 12 διαφορετικές θεωρίες περί «οπτικών διορθώσεων», χωρίς καμία από αυτές να συνοδεύεται από στέρεες αποδείξεις.
Αξίζει να σημειωθεί πως η εξήγηση αυτή έχει διεισδύσει τόσο βαθιά στη σύγχρονη αντίληψη γύρω από τον Παρθενώνα, ώστε πλέον αναπαράγεται ακόμη και από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, όταν αυτά καλούνται να περιγράψουν το μνημείο. Αυτό, κατά τον καθηγητή της Οξφόρδης, αποτελεί ενδεικτικό παράδειγμα του πόσο εύκολα μια υπόθεση χωρίς επαρκή τεκμηρίωση μπορεί να μετατραπεί σε «αδιαμφισβήτητη αλήθεια» μέσα από την επανάληψη.
Ο στυλοβάτης και η αμφισβητούμενη καμπύλη
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που εξετάζει ο ερευνητής αφορά τον στυλοβάτη, δηλαδή τη βάση πάνω στην οποία εδράζονται οι κίονες του ναού. Η επιφάνεια αυτή δεν είναι απολύτως οριζόντια, αλλά σχηματίζει μια ήπια καμπύλη που ανυψώνεται κατά περίπου έξι εκατοστά προς το κέντρο της κατασκευής. Η καθιερωμένη εξήγηση, που αποδίδεται στον Βιτρούβιο, υποστηρίζει ότι η καμπύλωση αυτή δημιουργήθηκε επίτηδες για να αντισταθμίσει μια οπτική ψευδαίσθηση, σύμφωνα με την οποία μια απολύτως ευθεία οριζόντια γραμμή μεγάλου μήκους θα φαινόταν στο ανθρώπινο μάτι σαν να «βουλιάζει» ελαφρώς στο κέντρο της.
Ο Γκοριελί όμως δηλώνει ξεκάθαρα πως δεν εντόπισε καμία επιστημονική τεκμηρίωση που να επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός τέτοιου οπτικού φαινομένου στην κλίμακα και την απόσταση παρατήρησης του ναού. Παράλληλα, αναφέρεται και σε μια δεύτερη θεωρία που επιχειρεί να συνδέσει την υποτιθέμενη οπτική παραμόρφωση με άλλα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του μνημείου, χωρίς ωστόσο και αυτή να στηρίζεται σε αδιάσειστα στοιχεία. Η έρευνα του βρετανού μαθηματικού αναμένεται να προκαλέσει έντονο διάλογο στην αρχαιολογική και αρχιτεκτονική κοινότητα, καθώς αμφισβητεί μια εξήγηση που για αιώνες θεωρούνταν αυτονόητη.
