Σαν σήμερα, στις 28 Σεπτεμβρίου 1916, η Ελλάδα βρισκόταν στην καρδιά του Εθνικού Διχασμού, με δύο αντίπαλα κέντρα εξουσίας να διεκδικούν τον έλεγχο της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε αναλάβει την ηγεσία του Κινήματος της Εθνικής Άμυνας, ενώ στην Αθήνα ο βασιλιάς Κωνσταντίνος στήριζε την κυβέρνηση του Σπυρίδωνα Λάμπρου. Η χώρα είχε ουσιαστικά χωριστεί σε δύο κράτη, με εντελώς αντίθετες στρατηγικές απέναντι στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τι Έγινε
Οι ρίζες της σύγκρουσης εντοπίζονται στην έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η ελληνική ηγεσία διχάστηκε πάνω στο ερώτημα με ποιον -αν με κάποιον- έπρεπε να συνταχθεί η Ελλάδα. Ο Βενιζέλος υποστήριζε ότι τα εθνικά συμφέροντα εξυπηρετούνταν με είσοδο στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, δηλαδή της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Ο Κωνσταντίνος αντίθετα επέμενε στην ουδετερότητα. Η διαφωνία δεν περιοριζόταν στην εξωτερική πολιτική, αφού άγγιζε και τα όρια της βασιλικής εξουσίας απέναντι στην εκλεγμένη κυβέρνηση, με τον Βενιζέλο να έχει ήδη αναγκαστεί σε παραίτηση δύο φορές μέσα στο 1915.
Το καλοκαίρι του 1916 η κατάσταση οξύνθηκε περαιτέρω. Βουλγαρικές και γερμανικές δυνάμεις προέλασαν στην Ανατολική Μακεδονία, ενώ το Δ’ Σώμα Στρατού κατέληξε στη Γερμανία. Η εξέλιξη αυτή πυροδότησε στη Θεσσαλονίκη το Κίνημα της Εθνικής Άμυνας, με στόχο την έξοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. Στις 26 Σεπτεμβρίου ο Βενιζέλος έφτασε στη Θεσσαλονίκη μαζί με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή. Οι τρεις τους, γνωστοί ως η «Τριανδρία», ανέλαβαν την ηγεσία της Προσωρινής Κυβέρνησης Εθνικής Άμυνας. Την επόμενη ημέρα, στην Αθήνα, σχηματίστηκε αντίπαλη κυβέρνηση υπό τον ιστορικό Σπυρίδωνα Λάμπρο, με την πλήρη στήριξη του Κωνσταντίνου.
Αντιδράσεις και Πλαίσιο
Στις 28 Σεπτεμβρίου η εικόνα της χώρας ήταν πρωτοφανής: η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη λειτουργούσαν πλέον με δύο διαφορετικές κυβερνήσεις και δύο αντίθετες εξωτερικές πολιτικές. Η Προσωρινή Κυβέρνηση ήλεγχε σταδιακά τη Βόρεια Ελλάδα, την Κρήτη και νησιά του Αιγαίου, συγκροτώντας παράλληλα δικές της στρατιωτικές δυνάμεις, ενώ το κράτος των Αθηνών εξακολουθούσε επισήμως να τηρεί ουδετερότητα. Το Ίδρυμα της Βουλής περιγράφει λιτά την κατάσταση, σημειώνοντας ότι η Ελλάδα είχε πλέον «δύο κυβερνήσεις με δύο διαμετρικά αντίθετες πολιτικές».
Το ουσιαστικότερο στοιχείο του Εθνικού Διχασμού δεν ήταν όμως η προσωπική αντιπαράθεση ανάμεσα στον Βενιζέλο και τον Κωνσταντίνο. Η σύγκρουση πέρασε στην ελληνική κοινωνία, στον στρατό και στους θεσμούς, χωρίζοντας τους πολίτες σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς. Το πολιτικό αυτό ρήγμα αποδείχθηκε πολύ βαθύτερο και πιο μακρόχρονο από τον ίδιο τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφήνοντας επιπτώσεις που η ελληνική πολιτική ζωή θα κουβαλούσε για δεκαετίες.
Τι Ακολούθησε
Η κρίση δεν έμεινε στάσιμη. Το 1917 ο Κωνσταντίνος αναγκάστηκε τελικά να εγκαταλείψει τη χώρα υπό την πίεση της Αντάντ, ανοίγοντας τον δρόμο για την επιστροφή του Βενιζέλου στην Αθήνα. Οι δύο αντίπαλες κυβερνήσεις ενοποιήθηκαν και η Ελλάδα μπήκε πλέον ενιαία στον πόλεμο, στο πλευρό των Συμμάχων. Ο Εθνικός Διχασμός, ωστόσο, δεν έκλεισε εκεί· είχε μόλις αρχίσει να γράφει τις πιο βαριές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, με τις συνέπειές του να γίνονται αισθητές πολύ αργότερα στην πολιτική ζωή της χώρας.
