Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου, τη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, Ιερομάρτυρα και Επισκόπου της Μεγάλης Αρμενίας, μίας από τις σημαντικότερες μορφές της πρώιμης χριστιανικής ιστορίας. Το εορτολόγιο περιλαμβάνει επίσης τις Αγίες Ριψιμία και Γαϊανή μαζί με τις 32 Παρθενομάρτυρες, καθώς και τον Άγιο Στρατόνικο τον Μάρτυρα. Η ίδια μέρα συμπίπτει με τη Διεθνή Ημέρα Μετάφρασης.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής και ο εκχριστιανισμός της Αρμενίας
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής γεννήθηκε τον 3ο αιώνα και συνδέεται όσο κανένας άλλος με τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας. Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν γιος του Ανάκ, ο οποίος δολοφόνησε τον Αρμένιο βασιλιά Χοσρόη Β΄. Μετά τη δολοφονία αυτή, η οικογένεια του Ανάκ εξοντώθηκε, ωστόσο ο μικρός Γρηγόριος γλίτωσε και μεταφέρθηκε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου μεγάλωσε ως Χριστιανός. Αργότερα επέστρεψε στην Αρμενία και τέθηκε στην υπηρεσία του βασιλιά Τιριδάτη Γ΄. Όταν αρνήθηκε να λάβει μέρος σε ειδωλολατρική θυσία, αποκαλύφθηκαν τόσο η χριστιανική του πίστη όσο και η καταγωγή του, με αποτέλεσμα ο βασιλιάς να διατάξει τη φυλάκισή του στο Χορ Βιράπ, έναν βαθύ υπόγειο λάκκο. Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι ο Γρηγόριος παρέμεινε εγκλωβισμένος εκεί για 13 χρόνια, επιβιώνοντας χάρη σε μια γυναίκα που του πήγαινε κρυφά τροφή.
Η ιστορία του Αγίου Γρηγορίου συνδέεται άμεσα με εκείνη των Αγίων Ριψιμίας και Γαϊανής. Οι δύο γυναίκες, μαζί με μια ομάδα Χριστιανών παρθένων, είχαν εγκαταλείψει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και είχαν καταφύγει στην Αρμενία. Ο Τιριδάτης θέλησε να παντρευτεί τη Ριψιμία, εκείνη όμως αρνήθηκε, παραμένοντας πιστή στη μοναχική της αφιέρωση. Η άρνηση αυτή οδήγησε στο μαρτύριο τη Ριψιμία, τη Γαϊανή και τις γυναίκες που τις συνόδευαν. Μετά τον θάνατό τους, ο Τιριδάτης αρρώστησε βαριά, σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση. Τότε ο Γρηγόριος αφέθηκε ελεύθερος από τη φυλακή, προσευχήθηκε για τον βασιλιά και εκείνος θεραπεύθηκε, μια στιγμή που σηματοδότησε τη μεγάλη θρησκευτική στροφή της Αρμενίας.
Ο Τιριδάτης Γ΄ βαπτίστηκε από τον Γρηγόριο και ο Χριστιανισμός καθιερώθηκε ως επίσημη θρησκεία του αρμενικού βασιλείου, με την παραδοσιακή χρονολογία να τοποθετείται στο 301 μ.Χ., αν και ορισμένοι σύγχρονοι ιστορικοί προτείνουν μεταγενέστερη χρονολόγηση, γύρω στο 314 μ.Χ. Η Αρμενία θεωρείται παραδοσιακά το πρώτο κράτος που υιοθέτησε επίσημα τον Χριστιανισμό, πριν ακόμη από τη μεταστροφή του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Ο Γρηγόριος χειροτονήθηκε επίσκοπος και απέκτησε την προσωνυμία «Φωτιστής», καθώς θεωρήθηκε εκείνος που έφερε το φως της νέας θρησκείας στον αρμενικό λαό. Η παράδοση συνδέει το όνομά του και με την ίδρυση του Ετσμιατζίν, που εξελίχθηκε στο πνευματικό κέντρο της Αρμενικής Εκκλησίας.
Ο Άγιος Στρατόνικος και ο διάκονος Ερμύλος
Το εορτολόγιο της ημέρας περιλαμβάνει και τον Άγιο Στρατόνικο τον Μάρτυρα, ο οποίος έζησε στα χρόνια του αυτοκράτορα Λικινίου (307-324) στην πόλη Σιγγιδόνα της Άνω Μοισίας. Όταν ο Λικίνιος, θέλοντας να ευχαριστήσει τους ειδωλολάτρες αντιπάλους του Μεγάλου Κωνσταντίνου, διέταξε διωγμούς κατά των Χριστιανών, ο φίλος του Στρατόνικου, ο διάκονος Ερμύλος, τόλμησε να διαμαρτυρηθεί δημόσια και να ομολογήσει την πίστη του. Ο αυτοκράτορας οργίστηκε και διέταξε τον βασανισμό του Ερμύλου, ο οποίος δεν αρνήθηκε την πίστη του παρά τα φρικτά βασανιστήρια που υπέστη μπροστά στον Στρατόνικο. Βλέποντάς τον να υποφέρει, ο Στρατόνικος δεν κρατήθηκε και ξέσπασε σε δάκρυα, κάτι που για τους διώκτες αποτέλεσε ένδειξη της δικής του χριστιανικής πίστης. Ο Στρατόνικος συνελήφθη αμέσως και οι δύο φίλοι υποβλήθηκαν μαζί σε βασανιστήρια, με τελική κατάληξη να τους ρίξουν στα νερά του ποταμού Δούναβη, όπου και πνίγηκαν.
Ποιοι γιορτάζουν σήμερα και λοιπές πληροφορίες
Σύμφωνα με το εορτολόγιο της 30ής Σεπτεμβρίου, τα ονόματα που γιορτάζουν σήμερα είναι τα Στρατόνικος, Στράτος, Στρατής, Στρατονίκης και Στρατονίκιος. Η ημέρα συμπίπτει επίσης με τη Διεθνή Ημέρα Μετάφρασης, μια ακόμη υπενθύμιση της σημασίας του γραπτού και προφορικού λόγου στην επικοινωνία μεταξύ λαών και πολιτισμών. Ως προς τα αστρονομικά δεδομένα της ημέρας, η ανατολή του ηλίου σημειώθηκε στις 07:19 και η δύση του αναμένεται στις 19:10, ενώ η Σελήνη βρίσκεται στις 18,7 ημέρες του κύκλου της.
