25 Οκτωβρίου: Η άγνωστη θυσία συμμάχων στην Κοζάνη

Λίγο έξω από το κέντρο της Κοζάνης, στον λόφο του Προφήτη Ηλία (Αη-Λιά), κρύβεται μια ιστορία που ο χρόνος σχεδόν έσβησε. Στις 27 Οκτωβρίου 1944, λίγες μόλις ώρες πριν την απελευθέρωση της πόλης, Άγγλοι και Νεοζηλανδοί αλεξιπτωτιστές βρήκαν τραγικό θάνατο όταν τους εντόπισαν οι Γερμανοί. Η θυσία τους παραμένει ένα από τα δραματικά επεισόδια των τελευταίων ημερών της Κατοχής.

Η ρίψη που αστόχησε στα υψώματα του Σκαφιδιού

Το σχέδιο προέβλεπε ότι οι άνδρες του 4ου Τάγματος της 2ης Ταξιαρχίας Αλεξιπτωτιστών θα προσγειώνονταν στα υψώματα του Σκαφιδιού. Στόχος τους ήταν να αποκόψουν την τελευταία γερμανική φάλαγγα που υποχωρούσε από την περιοχή. Η υποχώρηση δεν σήμαινε το τέλος του πολέμου, αφού οι Γερμανοί επιχειρούσαν σύμπτυξη για να συνεχίσουν τη μάχη, με τον πόλεμο να τερματίζεται τυπικά τον Μάιο του 1945.

Η ρίψη, όμως, δεν έγινε στο σημείο που είχε επιλεγεί. Αν οι αλεξιπτωτιστές είχαν πέσει στα υψώματα του Σκαφιδιού, ίσως να μην είχαν εντοπιστεί ποτέ. Αντ' αυτού, βρέθηκαν εκτεθειμένοι και οι Γερμανοί τους αντιλήφθηκαν. Οι Bowser, Man, Oatt, Phillips, Bowrer, Cresswell και Teede σκοτώθηκαν, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη εντύπωση στους κατοίκους της περιοχής σε μια τόσο κρίσιμη χρονική στιγμή.

Ο θάνατος του ταγματάρχη Ντένις και η φυγή των Γερμανών

Την επομένη, έχασε τη ζωή του ο Ταγματάρχης Dennis της Διασυμμαχικής Αποστολής των Κομάντο, καθώς καταδίωκε τον γερμανικό στρατό που υποχωρούσε. Η παρουσία των συμμαχικών δυνάμεων είχε ήδη αλλάξει τα δεδομένα. Οι Γερμανοί, πιστεύοντας ότι βρίσκονταν λίγο πριν από μια επίθεση μεγάλης κλίμακας, εγκατέλειψαν το πολυβολείο τους στον Άη Λιά και επίσπευσαν την αποχώρησή τους.

Το αποτέλεσμα ήταν η Κοζάνη να ελευθερωθεί νωρίτερα. Στις 28 Οκτωβρίου οι τελευταίοι Γερμανοί έφυγαν και η πόλη απελευθερώθηκε. Σε αντίθεση με άλλες περιοχές όπου η υποχώρηση συνοδεύτηκε από σκληρές μάχες -όπως η Μάχη της Ηλεκτρικής στο Κερατσίνι- στην Κοζάνη δεν σημειώθηκε ανάλογη σύγκρουση.

Μεταπολεμικά, στον ναό του Άη Λιά τοποθετήθηκε αναμνηστική πλάκα για τη θυσία των αλεξιπτωτιστών. Η ιστορία αυτή έμεινε στη σκιά μεγαλύτερων γεγονότων που συνέβησαν γύρω στις ίδιες ημερομηνίες, όπως οι εκτελέσεις 59 Ελλήνων στον Διομήδειο Κήπο στο Χαϊδάρι στις 8 Σεπτεμβρίου 1944 -ανάμεσά τους η Λέλα Καραγιάννη, η «Μπουμπουλίνα της Κατοχής»- ή το Μπλόκο και οι εκτελέσεις στα Παλαιά Σφαγεία. Οι νεκροί της Κοζάνης έπεσαν λίγο πριν την απελευθέρωση, άφησαν όμως στη μνήμη το σημάδι της θυσίας τους.