Ερευνητές από τρία πανεπιστήμια τριών χωρών δημιούργησαν μια ψηφιακή αραβική διεπαφή που ανοίγει την πρόσβαση σε σφηνοειδή κείμενα της αρχαίας Μεσοποταμίας, χαραγμένα σε πήλινες πινακίδες επί περισσότερες από τρεις χιλιετίες. Το έργο, γνωστό ως Access to Cuneiform Texts (CDLI-ACT), φιλοδοξεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στους αρχαίους πολιτισμούς της Μέσης Ανατολής και τις σύγχρονες κοινότητες που μιλούν αραβικά. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που αντιμετωπίζει ένα παλαιό πρόβλημα: τα σπουδαιότερα κείμενα της αρχαιότητας ήταν προσβάσιμα μέχρι τώρα σχεδόν αποκλειστικά σε ευρωπαϊκές γλώσσες.
Τι έγινε
Η ερευνητική ομάδα που πίσω από το έργο CDLI-ACT αποτελείται από επιστήμονες του Πανεπιστημίου Al-Qadisiyah στο Ιράκ, του Πανεπιστημίου του York στο Ηνωμένο Βασίλειο και του Πανεπιστημίου Lund στη Σουηδία. Μαζί εγκαινίασαν την αραβική έκδοση της Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI), ενός παγκόσμιου πόρου μελέτης σφηνοειδών επιγραφών που αναπτύχθηκε τα τελευταία 25 χρόνια μέσα από τη διεθνή ερευνητική συνεργασία. Η νέα ψηφιακή διεπαφή στα αραβικά επιτρέπει στους χρήστες να αναζητούν, να περιηγούνται και να μελετούν χιλιάδες ψηφιοποιημένα σφηνοειδή κείμενα στη γλώσσα της περιοχής από όπου αυτά τα κείμενα προέρχονται. Είναι μια στροφή που αναγνωρίζει ότι η πολιτιστική κληρονομιά ανήκει πρωτίστως στους λαούς που ζουν στην περιοχή όπου γεννήθηκε.
Τα σφηνοειδή κείμενα είναι ένα από τα αρχαιότερα συστήματα γραφής της ανθρωπότητας, που πρωτοεμφανίστηκαν στο σημερινό Ιράκ και προηγούνται των αλφαβητικών γραφών κατά περισσότερο από μία χιλιετία. Αρχικά χαράσσονταν σε πήλινες πινακίδες και κάλυπταν ένα εκπληκτικά ευρύ φάσμα θεμάτων: από τους πρώτους νομικούς κώδικες και τη λογοτεχνία έως την επιστήμη και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων της εποχής. Ανάμεσα στα πιο γνωστά παραδείγματα συγκαταλέγεται το Έπος του Γκιλγαμές, αλλά και ο Κώδικας του Χαμουραμπί, ένα από τα πρωιμότερα νομοθετικά κείμενα της ανθρώπινης ιστορίας, που χρονολογείται πριν από περίπου 4.000 χρόνια και περιέχει κανόνες για την κοινωνία συνδεδεμένους με την αρχή «οφθαλμόν αντί οφθαλμού».
Σήμερα, οι πήλινες πινακίδες με σφηνοειδή κείμενα δεν βρίσκονται στις χώρες προέλευσής τους. Φυλάσσονται κυρίως σε μεγάλα δυτικά ιδρύματα, όπως το Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο του Λούβρου, όπου μεταφέρθηκαν κατά τη διάρκεια ανασκαφών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Μεγάλο μέρος αυτού του υλικού έχει καταγραφεί και μεταφραστεί αποκλειστικά σε ευρωπαϊκές γλώσσες, κυρίως στα αγγλικά, κάτι που αποκλείει de facto τους αραβόφωνους ερευνητές και το ευρύ κοινό της Μέσης Ανατολής.
Αντιδράσεις και πλαίσιο
Η Δρ. Émilie Pagé-Perron από το Archaeology Data Service του Πανεπιστημίου του York τόνισε τη σπουδαιότητα των κειμένων αυτών, χαρακτηρίζοντάς τα συγκρίσιμα σε σημασία και κλίμακα με τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά. Όπως εξήγησε, τα σφηνοειδή κείμενα προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τον πρώιμο νόμο, τη λογοτεχνία, την επιστήμη και την καθημερινή ζωή των αρχαίων κοινωνιών. Ωστόσο, επεσήμανε και το πρόβλημα: οι συλλογές αυτές, αν και συνέβαλαν στη διατήρηση και τη μελέτη των κειμένων, δημιούργησαν παράλληλα εμπόδια στην πρόσβαση για τις κοινότητες από τις οποίες αυτά τα τεκμήρια προέρχονται. Η ψηφιακή αραβική διεπαφή αποτελεί ένα βήμα αντιστροφής αυτής της κατάστασης.
Ο καθηγητής Haider Aqeel Al-Qaragholi από το Πανεπιστήμιο Al-Qadisiyah στο Ιράκ υπογράμμισε τη σημασία της πρωτοβουλίας για τις χώρες της Μέσης Ανατολής. Ανέφερε ότι πόροι όπως αυτός μπορούν να κρατήσουν ζωντανή την πολιτιστική κληρονομιά και να αναδείξουν τον ρόλο των χωρών της περιοχής στη διαμόρφωση του γραπτού λόγου. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην αξία για τις νέες γενιές ερευνητών, που θα μπορούν πλέον να συνεχίσουν τη μελέτη αυτών των παγκόσμιας σημασίας τεκμηρίων στη γλώσσα τους. Παράλληλα, ένα συναφές έργο επιδιώκει να διευρύνει περαιτέρω την πρόσβαση στα σφηνοειδή κείμενα μέσω αραβικής γλώσσας, ενισχύοντας τη διαθεσιμότητα ψηφιακών πόρων για το κοινό της περιοχής.
Η CDLI υπάρχει και αναπτύσσεται εδώ και 25 χρόνια χάρη στη συνεργασία μιας διεθνούς ερευνητικής κοινότητας. Η προσθήκη της αραβικής διεπαφής δεν είναι απλώς τεχνική αναβάθμιση — αποτελεί αναγνώριση ότι η γνώση για τους αρχαιότερους πολιτισμούς του κόσμου πρέπει να είναι προσβάσιμη και στις κοινότητες που ζουν στη γη όπου αυτοί οι πολιτισμοί άνθισαν. Αξίζει να αναφερθεί ότι περίπου 70.000 γραμμές κειμένου αναμένεται να γίνουν προσβάσιμες μέσω της πλατφόρμας.
Τι ακολουθεί
Το έργο CDLI-ACT δεν σταματά στην αραβική διεπαφή. Η ερευνητική ομάδα σχεδιάζει να διευρύνει ακόμη περισσότερο την πρόσβαση στα σφηνοειδή κείμενα, ενισχύοντας τη διαθεσιμότητα ψηφιακών πόρων για το κοινό της Μέσης Ανατολής. Ο στόχος είναι οι άνθρωποι της περιοχής από όπου προέρχονται αυτά τα αρχαία τεκμήρια να αποκτήσουν πλήρη και ισότιμη πρόσβαση στην κληρονομιά των προγόνων τους, χωρίς να εξαρτώνται από μεταφράσεις σε ξένες γλώσσες. Η συνεργασία των τριών πανεπιστημίων — από Ιράκ, Ηνωμένο Βασίλειο και Σουηδία — αποδεικνύει ότι η διεθνής επιστημονική κοινότητα κινείται προς μια πιο δίκαιη και συμπεριληπτική προσέγγιση της αρχαιολογικής και ιστορικής έρευνας.
