Νέα επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει ένα εντυπωσιακό φαινόμενο: τα κουνούπια μπορούν να εκπαιδευτούν να συνδέουν τη μυρωδιά του DEET — του πιο διαδεδομένου εντομοαπωθητικού παγκοσμίως — με την προσδοκία γεύματος, με αποτέλεσμα να τσιμπούν περισσότερο όσους το χρησιμοποιούν. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Journal of Experimental Biology και προκαλεί ερωτήματα για τον τρόπο που λειτουργεί η αντίληψη των εντόμων. Τα αποτελέσματα, ωστόσο, προέκυψαν υπό «πολύ συγκεκριμένες συνθήκες» και δεν αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα της ουσίας στην καθημερινή χρήση.
Τι έγινε: Το πείραμα τύπου Παβλόφ στα κουνούπια
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια μέθοδο εκπαίδευσης παρόμοια με το κλασικό πείραμα του Ιβάν Παβλόφ, στο οποίο σκυλιά έμαθαν να συνδέουν τον ήχο ενός κουδουνιού με την άφιξη του φαγητού. Στην πρώτη φάση, κουνούπια του είδους Aedes aegypti — που μεταδίδει ασθένειες όπως ο δάγγειος, ο ζίκα, ο κίτρινος πυρετός και ο τσικουνγκούνια — τοποθετήθηκαν πίσω από ένα υφασμάτινο δίχτυ. Τους δόθηκε σακουλάκι με ζεστό αίμα προβάτου και, όπως ήταν αναμενόμενο, έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον. Όταν το σακουλάκι ψεκαζόταν με DEET, τα έντομα απομακρύνονταν αμέσως.
Στη δεύτερη φάση του πειράματος, η ομάδα τάιζε τα κουνούπια επί 20 δευτερόλεπτα με ζεστό αίμα, αλλά κατά τα τελευταία 10 δευτερόλεπτα ψέκαζε το DEET. Η διαδικασία επαναλήφθηκε τρεις φορές συνολικά. Έπειτα, τα κουνούπια εκτέθηκαν αποκλειστικά στην οσμή του εντομοαπωθητικού, χωρίς να υπάρχει αίμα — και το 60% από αυτά προσπάθησε να «τσιμπήσει» το δίχτυ. Η συσχέτιση μεταξύ οσμής DEET και φαγητού είχε εδραιωθεί.
Η ερευνήτρια Αγειλέν Ναλί έκανε ένα ακόμα πιο αποκαλυπτικό τεστ: έδειξε στα «εκπαιδευμένα» κουνούπια τα δύο της χέρια — το ένα καθαρό και το άλλο ψεκασμένο με DEET. Με έκπληξη παρατήρησε ότι τα έντομα ορμούσαν προς το ψεκασμένο χέρι. Το ίδιο αποτέλεσμα επαναλήφθηκε και όταν οι ερευνητές αντικατέστησαν το αίμα με ζάχαρη, επιβεβαιώνοντας ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην αιματοφαγία, αφού τα κουνούπια τρέφονται και με νέκταρ.
Αντιδράσεις επιστημόνων και το ευρύτερο πλαίσιο
Ο Κλαούντιο Λαζάρι, ομότιμος καθηγητής του Ινστιτούτου Βιολογίας των Εντόμων στο Πανεπιστήμιο της Τουρ και συν-συγγραφέας της μελέτης, επέμεινε ότι τα ευρήματα δεν πρέπει να οδηγήσουν σε αμφισβήτηση της χρήσης του DEET. Το εντομοαπωθητικό, γνωστό χημικά ως Ν,Ν-διαιθυλο-μετα-τολουαμίδιο, αναπτύχθηκε στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1940 και έχει συμβάλει στη σωτηρία εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το χρησιμοποιεί ακόμα ως βασικό εργαλείο για την καταπολέμηση ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια, και ο Λαζάρι το χαρακτήρισε «απόλυτη αναφορά» στον τομέα των απωθητικών.
Ωστόσο, ο ίδιος ο επιστήμονας παραδέχθηκε ότι η επιστήμη δεν έχει κατανοήσει πλήρως τον μηχανισμό δράσης του DEET. «Δεν ξέρουμε γιατί» λειτουργεί, είπε χαρακτηριστικά. Θέτει τρία ανοιχτά ερωτήματα: μήπως η ουσία έχει νευροτοξική δράση στα έντομα; Μήπως τα εμποδίζει να εντοπίζουν ανθρώπινες οσμές; Ή απλώς τα κάνει να αισθάνονται άσχημα; Το νέο πείραμα ρίχνει φως σε αυτό το κενό: «Αυτό δείχνει ότι δεν είναι η χημεία του μορίου που προκαλεί την απώθηση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το κουνούπι ερμηνεύει την πληροφορία», εξήγησε ο Λαζάρι.
Παράλληλα, ο καθηγητής υπογράμμισε την ανάγκη ανάπτυξης νέων εντομοαπωθητικών. «Χρειάζεται να αναπτύξουμε νέες ουσίες, πιο αποτελεσματικές, που να σέβονται περισσότερο το περιβάλλον και να είναι λιγότερο αλλεργιογόνες», τόνισε. Αυτή η κατεύθυνση δεν αφορά μόνο τη βελτίωση της προστασίας, αλλά και τη δημόσια υγεία σε περιοχές όπου τα κουνούπια μεταδίδουν θανατηφόρες ασθένειες.
Τι ακολουθεί: Η αναζήτηση νέων απωθητικών
Τα ευρήματα της μελέτης ανοίγουν νέους δρόμους για την κατανόηση της συμπεριφοράς των εντόμων και τη βελτίωση των εντομοαπωθητικών. Η επιστημονική ομάδα επισήμανε ότι για να αναπτυχθούν αποτελεσματικότερες ουσίες, πρέπει πρώτα να γίνει κατανοητό «πώς ακριβώς ενεργούν τα απωθητικά στα έντομα». Το πείραμα με τα κουνούπια Aedes aegypti αποδεικνύει ότι η μαθησιακή ικανότητα των εντόμων είναι πολυπλοκότερη από ό,τι πίστευε η επιστημονική κοινότητα. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο Journal of Experimental Biology και αναμένεται να αποτελέσει αφετηρία για περαιτέρω μελέτες σχετικά με τη γνωστική λειτουργία των εντόμων και την ανάπτυξη της επόμενης γενιάς εντομοαπωθητικών.
