Δεκαοχτώ χρόνια μετά το τελευταίο ειδικό χωροταξικό πλαίσιο του 2008, η κυβέρνηση επανασχεδιάζει τους κανόνες για την ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) στην Ελλάδα. Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας παρουσίασε ένα νέο χωροταξικό πλαίσιο που θέτει αυστηρότερους περιορισμούς στη χωροθέτηση αιολικών πάρκων και φωτοβολταϊκών, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες περιοχές, βουνά και νησιά. Το πλαίσιο βρίσκεται ήδη σε διαβούλευση με τους φορείς της αγοράς και αναμένεται να αλλάξει το τοπίο των ενεργειακών επενδύσεων. Κεντρικό ερώτημα είναι πού, με ποιους όρους και με ποια κοινωνική αντοχή μπορεί να συνεχιστεί η πράσινη μετάβαση.
Τι αλλάζει στο νέο χωροταξικό ΑΠΕ
Η ανάγκη για το νέο πλαίσιο γίνεται κατανοητή μόλις κοιτάξει κανείς τα νούμερα. Το 2008, όταν σχεδιάστηκε το προηγούμενο καθεστώς, η χώρα διέθετε μόλις 1 GW εγκατεστημένης ισχύος ΑΠΕ, με τα φωτοβολταϊκά να αποτελούν αμελητέο μέγεθος, μόλις 12 MW. Σήμερα, η εγκατεστημένη ισχύς έχει φτάσει περίπου τα 18 GW, ενώ το συνολικό επενδυτικό pipeline ξεπερνά κατά πολύ τις πραγματικές ανάγκες, προσεγγίζοντας το αστρονομικό νούμερο των 110 GW. Ο υφυπουργός Ενέργειας Νίκος Τσάφος συνόψισε το δίλημμα χαρακτηριστικά: «Άλλο χωροταξικό κάνεις με 1 GW και άλλο με 18 GW». Το νέο πλαίσιο επιχειρεί τη μετάβαση από ένα στάδιο επέκτασης χωρίς έντονους χωρικούς περιορισμούς σε ένα στάδιο πιο επιλεκτικής χωροθέτησης, με σαφέστερους αποκλεισμούς και ισχυρότερη διοικητική διάκριση ανάμεσα σε ώριμα και πρώιμα έργα.
Για τα αιολικά πάρκα, το νέο χωροταξικό ΑΠΕ απαγορεύει ρητά την εγκατάσταση σε δημοτικές ενότητες με μέση ταχύτητα ανέμου μικρότερη από 4 μέτρα ανά δευτερόλεπτο, σε υψόμετρα άνω των 1.200 μέτρων, καθώς και στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας του δικτύου Natura. Σε ό,τι αφορά τη νησιωτική χώρα, ορίζονται ρητά τα νησιά όπου η ανάπτυξη αιολικής ενέργειας παραμένει εφικτή: Άνδρος, Νάξος, Ρόδος, Κάρπαθος, Κρήτη, Λέσβος, Χίος, Σάμος, Λήμνος, Θάσος, Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Λευκάδα, Ζάκυνθος και Εύβοια. Αντίθετα, σε μεγάλο μέρος των Κυκλάδων και των Δωδεκανήσων οι δυνατότητες νέας ανάπτυξης περιορίζονται σημαντικά, γεγονός που επηρεάζει επενδυτικά σχέδια ήδη σε εξέλιξη.
Για τα φωτοβολταϊκά, το υπουργείο ξεκινά από διαφορετική λογική: καθώς η ηλιακή ακτινοβολία θεωρείται διαθέσιμη σχεδόν παντού, δεν υπάρχει λόγος εγκατάστασης έργων σε ιδιαίτερα ευαίσθητες περιοχές. Οι γενικοί αποκλεισμοί καλύπτουν τις περιοχές Natura, τις δασικές εκτάσεις, τους υγρότοπους, τις περιοχές Ramsar, τους αρχαιολογικούς χώρους και άλλες προστατευόμενες ζώνες. Παράλληλα, εισάγεται για πρώτη φορά όριο κάλυψης ανά περιφερειακή ενότητα που δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το 1,5% της συνολικής έκτασης πέρα από τα έργα που έχουν ήδη ωριμάσει ή αδειοδοτηθεί. Όταν το όριο αυτό εξαντληθεί, νέα έργα δεν θα εγκρίνονται.
Αντιδράσεις φορέων και πέπλο προστασίας ώριμων έργων
Το νέο χωροταξικό πλαίσιο ΑΠΕ έχει ξεσηκώσει κύματα αντιδράσεων από τους επαγγελματικούς φορείς. Οι φορείς του τουρισμού ζητούν μεγαλύτερη ευελιξία σε ορισμένους κανονισμούς, εκτιμώντας ότι ορισμένες ρυθμίσεις θίγουν την ανταγωνιστικότητα τουριστικών προορισμών. Οι τοπικές κοινωνίες σε αρκετές περιοχές με σημαντική περιβαλλοντική ή τουριστική αξία εκφράζουν ότι η περαιτέρω ανάπτυξη δεν μπορεί να συνεχιστεί χωρίς σαφή χωρικά όρια. Η συζήτηση επικεντρώνεται πλέον στο πού και με ποιες προϋποθέσεις μπορούν να χωροθετηθούν νέα έργα, ιδιαίτερα σε περιοχές με σημαντική αιολική δυναμική.
Σήμερα βρίσκονται σε λειτουργία περίπου 18 GW έργων ΑΠΕ, ενώ άλλα 15 GW διαθέτουν οριστικές προσφορές σύνδεσης και περίπου 45 GW έχουν ήδη λάβει περιβαλλοντικούς όρους. Συνολικά, έργα ισχύος 78 GW δεν επηρεάζονται από τις νέες ρυθμίσεις — από αυτά, τα 62 GW αφορούν φωτοβολταϊκά και τα 15 GW αιολικά. Το «πέπλο προστασίας» που παρέχει το νέο καθεστώς στα ώριμα έργα θεωρείται κρίσιμο για τους ενεργειακούς ομίλους. Ωστόσο, τα υπόλοιπα έργα που βρίσκονται σε πρώιμα στάδια αντιμετωπίζουν πλέον αβέβαιο επενδυτικό τοπίο.
Ο βασικός προσανατολισμός του νέου πλαισίου, σύμφωνα με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, είναι περισσότερο διαχειριστικός παρά αποτρεπτικός. Το κράτος δεν επιλέγει να σταματήσει την αγορά ΑΠΕ, αλλά να αναδιανείμει τη χωρική πίεση και να εξασφαλίσει πιο ισορροπημένη ανάπτυξη σε επίπεδο περιφερειακής ενότητας. Η στρατηγική επιλογή υπέρ της πράσινης μετάβασης θεωρείται δεδομένη, ειδικά σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών προκλήσεων. Το ζητούμενο είναι η εξισορρόπηση μεταξύ ενεργειακών αναγκών, περιβαλλοντικής προστασίας και συναίνεσης των τοπικών κοινωνιών.
Τι ακολουθεί
Το νέο χωροταξικό πλαίσιο ΑΠΕ βρίσκεται ακόμα σε διαβούλευση με τους φορείς της αγοράς. Η απόφαση για το πώς θα χαραχτούν τα τελικά όρια, ποιες περιοχές θα αποκλειστούν οριστικά και πώς θα εφαρμοστεί το cap του 1,5% ανά περιφερειακή ενότητα αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο έντονης διαπραγμάτευσης. Οι ενεργειακοί όμιλοι παρακολουθούν στενά τη διαδικασία, καθώς τα τελικά κείμενα θα καθορίσουν το επενδυτικό τοπίο για τα επόμενα χρόνια.
