Με σκληρή αντεπίθεση και ρητορική που θυμίζει έντονα παλαιότερες αντιδράσεις της Άγκυρας απέναντι στη Δύση, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών αντέδρασε χθες στην ψηφοφορία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με την ετήσια έκθεση για την Τουρκία. Η ανακοίνωση ήρθε λίγες ώρες μετά την υπερψήφιση της έκθεσης, η οποία αποτελεί ουσιαστικά ένα διπλωματικό ράπισμα στην κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Το επίσημο Ανκάρα επέλεξε να απαντήσει με απόρριψη κάθε κριτικής, αποκαλώντας την έκθεση προϊόν «ιδεολογικών κλισέ» και «αβάσιμων ισχυρισμών». Η ένταση που αναπτύσσεται γύρω από το συγκεκριμένο ζήτημα αποκαλύπτει, για μία ακόμη φορά, το βαθύ χάσμα που χωρίζει τις δύο πλευρές στη θεώρηση του κράτους δικαίου και των δημοκρατικών αξιών.
Τι περιέχει η έκθεση που εξαγρίωσε την Άγκυρα
Η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου δεν περιορίζεται σε γενικόλογες επικρίσεις. Αναφέρεται συγκεκριμένα στη μεταχείριση πολιτικών αντιπάλων από την κυβέρνηση Ερντογάν, στην κατάσταση του δικαστικού συστήματος και στις ελευθερίες του Τύπου, θέματα που επί χρόνια αποτελούν πηγή τριβής μεταξύ Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, αυτό που φαίνεται να ενόχλησε ιδιαίτερα την Άγκυρα είναι η αναφορά στα ελληνοτουρκικά και κυπριακά ζητήματα: η έκθεση κάνει ρητή μνεία στο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», στο ζήτημα της επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια και στη διατήρηση του λεγόμενου casus belli κατά της Ελλάδας. Παράλληλα, επικρίνεται η συνεχιζόμενη παραβίαση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κύπρου, ένα θέμα που παραμένει ανοιχτή πληγή στις σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ εδώ και δεκαετίες. Η έκθεση αποτελεί, κατ’ ουσίαν, μια ολοκληρωμένη καταγραφή των ανησυχιών των ευρωπαϊκών θεσμών για την πορεία της Τουρκίας τόσο σε επίπεδο εσωτερικής διακυβέρνησης όσο και σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ρητή αναφορά στη στοχοποίηση του υπουργού Δικαιοσύνης της Τουρκίας, την οποία η Άγκυρα θεωρεί ως επέμβαση στις εσωτερικές της υποθέσεις και αδικαιολόγητη επίθεση στο εθνικό της δικαστικό σύστημα. Οι ευρωβουλευτές που ψήφισαν υπέρ της έκθεσης εκπροσωπούν μια ευρεία πλειοψηφία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, γεγονός που υπογραμμίζει πόσο ευρέως μοιράζεται η ανησυχία για την τουρκική εσωτερική πολιτική σε ολόκληρο το ευρωπαϊκό πολιτικό φάσμα. Σε αυτό το πλαίσιο, η τουρκική αντίδραση ήταν αναμενόμενη, αλλά η οξύτητά της αιφνιδίασε ορισμένους παρατηρητές.
Η γνώριμη τακτική: «τρομοκρατία» ως ασπίδα απέναντι στην κριτική
Το πιο αιχμηρό σημείο της τουρκικής ανακοίνωσης είναι αναμφίβολα η κατηγορία ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «παρέχει έδαφος σε τρομοκρατικές οργανώσεις». Η διατύπωση αυτή δεν είναι τυχαία — αποτελεί γνώριμο εργαλείο της τουρκικής διπλωματίας, το οποίο επιστρατεύεται κάθε φορά που διεθνείς οργανισμοί ή κυβερνήσεις ασκούν κριτική για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή δημοκρατικών ελευθεριών. Η λογική πίσω από αυτή την τακτική είναι απλή: να μετατοπιστεί η συζήτηση από το περιεχόμενο της κριτικής στα κίνητρα των επικριτών, εγείροντας ερωτήματα για την αξιοπιστία και τις προθέσεις τους. Ωστόσο, η επανάληψη της ίδιας ρητορικής σε κάθε ευκαιρία έχει αρχίσει να χάνει την αποτελεσματικότητά της στα μάτια των ευρωπαίων εταίρων. Παράλληλα, η Άγκυρα επιχείρησε να παρουσιάσει την έκθεση ως σκόπιμη προσπάθεια αποσκοπούσα στο να «επισκιάσει» τη διμερή ατζέντα σε μια περίοδο που — κατά τη δική της εκτίμηση — η στρατηγική σημασία των σχέσεων Τουρκίας–ΕΕ βρίσκεται σε άνοδο. Το επιχείρημα αυτό είναι αμφίβολης ισχύος, καθώς δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί το γεωπολιτικό βάρος ενός κράτους ως αντιστάθμισμα για τη μη τήρηση δημοκρατικών δεσμεύσεων.
Το τουρκικό ΥΠΕΞ αρνήθηκε επίσης κατηγορηματικά κάθε «παρέμβαση» στη λειτουργία της τουρκικής δικαιοσύνης, υπογραμμίζοντας ότι η τουρκική δικαστική εξουσία δεν αποδέχεται οδηγίες από κανέναν διεθνή θεσμό ή εξωτερικό παράγοντα. Η δήλωση αυτή, αν και τυπικά αληθής ως προς την τυπική ανεξαρτησία κάθε εθνικού δικαστικού συστήματος, παραβλέπει τις εκτενείς τεκμηριωμένες ανησυχίες για τις παρεμβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας στη δικαστική στην Τουρκία, ανησυχίες που έχουν καταγραφεί τόσο από ευρωπαϊκούς θεσμούς όσο και από διεθνείς οργανισμούς για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η κρίσιμη ερώτηση που τίθεται είναι αν η Άγκυρα θα αναθεωρήσει ποτέ τη στάση της απέναντι στις συγκεκριμένες καταγγελίες ή αν θα εμμένει στη γνώριμη τακτική της απόρριψης χωρίς ουσιαστική απάντηση.
