Τα Στενά του Ορμούζ βρέθηκαν ξανά στο επίκεντρο διεθνούς κρίσης, μετά την ανακοίνωση ότι το Ιράν ετοιμάζεται να επιβάλει διόδια στα πλοία που διέρχονται από τη στρατηγική θαλάσσια οδό. Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, προειδοποίησε την Τετάρτη ότι η Ουάσινγκτον θα απαντήσει στρατιωτικά αν η Τεχεράνη επαναλάβει επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων. Οι δηλώσεις έγιναν λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι η εκεχειρία με το Ιράν «έχει τελειώσει», ανοίγοντας εκ νέου το ενδεχόμενο νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή.
Το σχέδιο για διόδια στα Στενά του Ορμούζ
Το Ιράν, μαζί με το Ομάν, εξετάζει τη θέσπιση ενός μόνιμου συστήματος χρεώσεων για τα πλοία που διασχίζουν τα Στενά του Ορμούζ, τη θαλάσσια οδό που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και την Αραβική Θάλασσα. Από εκεί διακινείται περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, με προέλευση χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ, το Κουβέιτ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το ίδιο το Ιράν. Μέχρι σήμερα, η διεθνής ναυσιπλοΐα απολάμβανε ελεύθερη διέλευση, καθώς το διεθνές δίκαιο εγγυάται γενικά το δικαίωμα διέλευσης από στενά που χρησιμοποιούνται για διεθνή ναυσιπλοΐα, χωρίς τα παράκτια κράτη να μπορούν να επιβάλλουν χρεώσεις παρά μόνο για συγκεκριμένες υπηρεσίες. Το Ομάν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, κάτι που δεν ισχύει για το Ιράν.
Η κατάσταση διαφέρει σημαντικά από τεχνητές υδάτινες οδούς όπως η Διώρυγα του Σουέζ και η Διώρυγα του Παναμά, οι οποίες θεωρούνται κυρίαρχες υποδομές με δικαίωμα επιβολής τελών. Το Ιράν απαιτεί πλέον από τα εμπορικά πλοία ρητή έγκριση για τη διέλευση, ενώ στο πλαίσιο της υπό αμφισβήτηση εκεχειρίας με τις ΗΠΑ είχε δηλώσει πως θα ανέστελλε προσωρινά τις χρεώσεις. Η ένταση στην περιοχή κλιμακώθηκε όταν πλοία που διέσχισαν τα Στενά χωρίς την έγκριση της Τεχεράνης δέχθηκαν πυρά, προκαλώντας ανταλλαγή πυρών με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αμερικανική CENTCOM ανακοίνωσε ότι πραγματοποίησε το βράδυ της Τρίτης πλήγματα ως άμεση απάντηση στις ιρανικές επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων.
Οι δηλώσεις Βανς και η στρατηγική σημασία του Ορμούζ για την Τεχεράνη
Μιλώντας σε δημοσιογράφους κατά την επίσκεψή του στο Μιλγουόκι της Ουισκόνσιν, ο Τζέι Ντι Βανς εξήγησε ότι η αρχική συμφωνία προέβλεπε την άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού, εφόσον το Ιράν σταματούσε τις επιθέσεις κατά πλοίων. «Η βασική συμφωνία που κάναμε ήταν ότι θα άρουμε τον αποκλεισμό μας εάν σταματήσετε να πυροβολείτε πλοία, αλλά αν πυροβολήσετε πλοία, θα απαντήσουμε και θα απαντήσουμε πιο δυναμικά από ποτέ», τόνισε χαρακτηριστικά. Σύμφωνα με τον Αμερικανό αντιπρόεδρο, το Ιράν επανέλαβε τις επιθέσεις περίπου μία εβδομάδα μετά την επίτευξη της συμφωνίας, κάτι που οδήγησε στα νέα πλήγματα. Ο Βανς πρόσθεσε ότι ο πρόεδρος Τραμπ «διατηρεί πολλές επιλογές» και υπογράμμισε πως τα Στενά του Ορμούζ «θα παραμείνουν ανοιχτά».
Για την Τεχεράνη, ωστόσο, ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ φαίνεται να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα ακόμη και από το πυρηνικό της πρόγραμμα, για το οποίο είχε αποδεχθεί δεκαετίες κυρώσεων. Σύμφωνα με δύο ανώτερες ιρανικές πηγές, στην ιρανική πρωτεύουσα υπάρχουν ελάχιστες διαφωνίες για τη σκληρή στάση στο θέμα, καθώς θεωρείται πλέον το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί της χώρας. «Αναγνωρίστε τη νέα ιρανική τάξη στα Στενά του Ορμούζ: αυτός είναι ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός», ανέφερε ο Εμπραχίμ Αζιζί, μέλος της επιτροπής εθνικής ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής του ιρανικού κοινοβουλίου. Πηγή που μίλησε στο Reuters ανέφερε ότι «κανένα λογικό κράτος δεν θα εγκατέλειπε τέτοιο μοχλό πίεσης», περιγράφοντας το ζήτημα ως το «χρυσό όπλο» του Ιράν.
Ασαφείς όροι και αβέβαιη πορεία
Η αβεβαιότητα τροφοδοτείται και από την ασαφή διατύπωση του μνημονίου κατανόησης που υπέγραψε το Ιράν με τις ΗΠΑ. Το κείμενο αναφέρει ότι το Ιράν «θα προβεί σε ρυθμίσεις για την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων χωρίς χρέωση μόνο για 60 ημέρες». Οι Ιρανοί διαπραγματευτές ερμηνεύουν τη φράση ως αναγνώριση του δικαιώματός τους να διαχειρίζονται τη θαλάσσια οδό, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και τα κράτη του Κόλπου υποστηρίζουν ότι το Ιράν οφείλει απλώς να διευκολύνει την ασφαλή διέλευση χωρίς περιορισμούς ή απειλές βίας. Ο Άνταμ Φάραρ, ανώτερος αναλυτής γεωοικονομίας στο Bloomberg Economics, προειδοποίησε ότι η τελική διευθέτηση του ζητήματος ενδέχεται να δημιουργήσει προηγούμενο με παγκόσμιες προεκτάσεις για το διεθνές εμπόριο και τη ναυσιπλοΐα.
