Η Ζεντάγια βρέθηκε στο επίκεντρο μιας έντονης διεθνούς συζήτησης για τα αρχαία ιρανικά κοσμήματα που φόρεσε σε εκδήλωση προώθησης της ταινίας «Η Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Τα επίμαχα σκουλαρίκια, φτιαγμένα από χρυσούς δίσκους ηλικίας περίπου 3.000 ετών, προέρχονται από το αρχαίο Ιράν. Η εμφάνιση της ηθοποιού πυροδότησε αντιδράσεις από αρχαιολόγους και οργανώσεις προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς, οι οποίες αμφισβήτησαν τον τρόπο απόκτησης των αντικειμένων. Η υπόθεση, όπως αναφέρει το Hyperallergic, ξεπέρασε γρήγορα τα όρια μιας απλής συζήτησης για τη μόδα.
Η προέλευση των χρυσών δίσκων και η μετατροπή τους σε κόσμημα
Οι χρυσοί δίσκοι που φόρεσε η Ζεντάγια μετατράπηκαν σε σκουλαρίκια από τον Βρετανό κοσμηματοποιό Γκλεν Σπάιρο. Τοποθετήθηκαν σε βάση από χρυσό 18 καρατίων με διαμάντια, στο πλαίσιο της συλλογής «Materials of the Old World». Το κόσμημα αποκτήθηκε στη συνέχεια από τον λονδρέζικο οίκο Barron London, ο οποίος διευκρίνισε δημόσια ότι το συγκεκριμένο κομμάτι ανήκει στην ιδιωτική του συλλογή και δεν προορίζεται για πώληση σε αγοραστές ή συλλέκτες.
Η επιλογή της ηθοποιού να εμφανιστεί με αντικείμενα τέτοιας ιστορικής αξίας σε λαμπερή κινηματογραφική εκδήλωση προσέλκυσε αμέσως το ενδιαφέρον ειδικών στην αρχαιολογία. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η μετατροπή αρχαιολογικών ευρημάτων σε σύγχρονα κοσμήματα αποτελεί πρακτική που εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες στη διεθνή αγορά τέχνης, χωρίς ωστόσο να έχει προκαλέσει ανάλογη δημοσιότητα στο παρελθόν. Η υπόθεση ανέδειξε το ζήτημα της απογύμνωσης αρχαιολογικών αντικειμένων από το ιστορικό και επιστημονικό τους πλαίσιο, όταν αυτά μετατρέπονται σε αντικείμενα πολυτελούς κατανάλωσης και σε αξεσουάρ διάσημων προσώπων.
Οι αντιδράσεις αρχαιολόγων και η εκστρατεία διαφάνειας
Η οργάνωση Forensic Archive of Iran ξεκίνησε διαδικτυακή εκστρατεία ζητώντας μεγαλύτερη διαφάνεια σχετικά με την προέλευση των χρυσών δίσκων που φορούσε η Ζεντάγια. Οι εκπρόσωποι της οργάνωσης επεσήμαναν ότι δεν είναι σαφές πώς τα συγκεκριμένα αντικείμενα έφτασαν από αρχαιολογικό χώρο στο Ιράν μέχρι τη διεθνή αγορά τέχνης και τελικά στα χέρια ενός κοσμηματοποιού στο Λονδίνο. Παράλληλα, πολλοί αρχαιολόγοι υποστήριξαν δημόσια ότι η εμπορευματοποίηση αρχαιοτήτων υποβαθμίζει την επιστημονική τους αξία και αντιμετωπίζει τη μακρινή ιστορία ως απλό διακοσμητικό στοιχείο.
Η χρονική στιγμή της εμφάνισης ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την ένταση των αντιδράσεων. Η εμφάνιση της Ζεντάγια συνέπεσε με περίοδο κατά την οποία το Ιράν βρισκόταν στο επίκεντρο πολεμικών εξελίξεων διεθνώς. Για τον λόγο αυτόν, αρκετοί επικριτές έκριναν ιδιαίτερα άστοχη τη χρήση αντικειμένων ιρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς ως αξεσουάρ σε μια κινηματογραφική εκδήλωση προβολής. Η αντιπαράθεση ξεπέρασε το πεδίο της μόδας και μετατράπηκε σε ευρύτερη συζήτηση για την ηθική διάσταση της αγοράς αρχαιοτήτων, με πολλούς χρήστες σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης να εκφράζουν έντονη δυσαρέσκεια για την επιλογή της ηθοποιού.
Ένα ζήτημα που αφορά ολόκληρη τη διεθνή αγορά τέχνης
Το δημοσίευμα του Hyperallergic τονίζει ότι η περίπτωση της Ζεντάγια αποτελεί απλώς το πιο προβεβλημένο παράδειγμα μιας πρακτικής πολύ ευρύτερης από μία εμφάνιση σε κόκκινο χαλί. Αρχαία αντικείμενα από τη Ρωμαϊκή, την Αιγυπτιακή και τη Φοινικική περίοδο μετατρέπονται συχνά σε κοσμήματα και αξεσουάρ, χωρίς πάντα να είναι σαφής η νόμιμη προέλευσή τους ή ο τρόπος με τον οποίο εξήλθαν από τις χώρες καταγωγής τους. Η συζήτηση γύρω από τα ιρανικά κοσμήματα αναμένεται να συνεχιστεί, καθώς αρχαιολόγοι, οργανώσεις πολιτιστικής κληρονομιάς και ακτιβιστές ζητούν αυστηρότερους ελέγχους στην αγορά τέχνης και μεγαλύτερη διαφάνεια από κοσμηματοποιούς, οίκους και συλλέκτες που διαχειρίζονται αρχαία ευρήματα.
