Σαν σήμερα, στις 30 Αυγούστου 1949, συμπληρώνονται 77 χρόνια από μία από τις πλέον καθοριστικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ο Εθνικός Στρατός κατέλαβε την κορυφή Κάμενικ, σε υψόμετρο 2.520 μέτρων, στην οροσειρά του Γράμμου, σφραγίζοντας ουσιαστικά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου. Η θέση αυτή αποτελούσε το τελευταίο σημαντικό οχυρό του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ), και η πτώση της σήμανε την κατάρρευση της ένοπλης αντίστασης που είχε ταλανίσει τη χώρα για χρόνια. Μελετώντας τα γεγονότα εκείνης της περιόδου, κυρίως μέσα από τις καταγραφές των ιστορικών Σόλωνα Γρηγοριάδη και Τάσου Βουρνά, μπορούμε να ανασυνθέσουμε πώς έφτασε η χώρα σε αυτή την κρίσιμη καμπή.
Η κατάσταση στο εσωτερικό του ΔΣΕ
Οι ρίζες της τελικής ήττας του ΔΣΕ εντοπίζονται νωρίτερα μέσα στο ίδιο έτος. Στις αρχές του Ιανουαρίου 1949, επικράτησε στο εσωτερικό της ηγεσίας η γραμμή του Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος υποστήριζε τη μετατροπή του ανταρτικού κινήματος σε τακτικό στρατό. Η άποψη αυτή ήρθε σε ευθεία σύγκρουση με τη στρατηγική του Μάρκου Βαφειάδη, που πρότεινε τη διατήρηση του κλασικού ανταρτοπολέμου. Ο Βαφειάδης τελικά απομακρύνθηκε από την ηγεσία, με τον Ζαχαριάδη να αναλαμβάνει πλέον και τη στρατιωτική διοίκηση του ΔΣΕ, μια εξέλιξη που πολλοί ιστορικοί θεωρούν καθοριστική για την πορεία των επόμενων μηνών.
Παράλληλα, το καλοκαίρι του 1949 η επικείμενη ήττα του ΔΣΕ είχε γίνει πλέον ορατή σε όλους, ακόμη και στους πιο ένθερμους υποστηρικτές της Αριστεράς. Αυτή η μεταβολή του κλίματος αποτυπώθηκε και στην καθημερινότητα των πολιτών, με σταδιακή χαλάρωση των αυστηρών περιοριστικών μέτρων. Στην Αθήνα παρατάθηκε το ωράριο κυκλοφορίας και επετράπη ξανά η μουσική στα κέντρα διασκέδασης, ενώ στη Ρόδο, που είχε ενσωματωθεί στην Ελλάδα μαζί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα στις 7 Μαρτίου 1948, επιτράπηκαν ακόμη και οι χοροί για τουριστικούς λόγους. Είναι χαρακτηριστικό ότι λίγο πριν από αυτή τη χαλάρωση, έκτακτα στρατοδικεία είχαν καταδικάσει σε πενταετή φυλάκιση ιδιοκτήτες κέντρων και πελάτες που είχαν συλληφθεί απλώς να χορεύουν.
Οι δυνάμεις στο πεδίο της μάχης
Σύμφωνα με στοιχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ), τον Ιούνιο του 1949 ο ΔΣΕ διατηρούσε στην Πελοπόννησο μόλις 180 άνδρες, οργανωμένους σε μεμονωμένες και ουσιαστικά ακίνδυνες ομάδες, καθώς ο Εθνικός Στρατός υπό τον Θρασύβουλο Τσακαλώτο είχε ήδη πετύχει την εκκαθάριση του Μοριά. Στη Θεσσαλία και τη Ρούμελη παρέμεναν περίπου 1.200 μαχητές του ΔΣΕ, χωρίς όμως τη δυνατότητα ανάληψης σοβαρών επιχειρήσεων. Αντίθετα, στην Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, ιδίως στην περιοχή Αλή Μποτούς-Άγκιστρον-Κερδύλλια, ο ΔΣΕ διατηρούσε ακόμη σημαντικές δυνάμεις, της τάξεως των 3.000 ανδρών.
Το κύριο βάρος όμως της αντίστασης του ΔΣΕ είχε πλέον συγκεντρωθεί στις οχυρωμένες θέσεις του Γράμμου και της Βίτσι, όπου διεξήχθησαν οι τελευταίες μεγάλες μάχες του Εμφυλίου κατά τη διάρκεια του Αυγούστου. Ήταν εκεί που ο Εθνικός Στρατός συγκέντρωσε τη μεγαλύτερη προσπάθειά του, με στόχο την οριστική διάλυση των τελευταίων οργανωμένων δυνάμεων του αντίπαλου στρατοπέδου.
Η κατάληψη της Κάμενικ και το τέλος του πολέμου
Η τελική επίθεση του Εθνικού Στρατού κορυφώθηκε στις 30 Αυγούστου 1949 με την κατάληψη της κορυφής Κάμενικ, στα 2.520 μέτρα υψόμετρο. Η πτώση αυτού του τελευταίου οχυρού σήμανε ουσιαστικά τη στρατιωτική ήττα του ΔΣΕ και το κλείσιμο ενός τριετούς κύκλου αιματηρών συγκρούσεων που είχαν σημαδέψει βαθιά την ελληνική κοινωνία. Οι επιζώντες μαχητές του ΔΣΕ αναγκάστηκαν να καταφύγουν πέραν των συνόρων, γεγονός που ολοκλήρωσε τον κύκλο του πολέμου στο εσωτερικό της χώρας.
Επτά δεκαετίες και πλέον μετά, η ανάμνηση εκείνων των γεγονότων παραμένει ζωντανή στην ιστορική μνήμη, καθώς σηματοδότησε το τέλος μιας από τις πιο τραυματικές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και την είσοδο της χώρας σε μια νέα, ειρηνική πλέον, εποχή ανασυγκρότησης.
