Σαν σήμερα, 19 Αυγούστου, πριν από 35 χρόνια, ξεσπούσε στη Μόσχα ένα από τα πιο κρίσιμα γεγονότα του 20ού αιώνα: το πραξικόπημα στη Μόσχα κατά του σοβιετικού προέδρου Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Το πρωί εκείνης της ημέρας, οι πολίτες της πρωτεύουσας ξύπνησαν βλέποντας τανκς στους δρόμους, ενώ η κρατική τηλεόραση μετέδιδε το μπαλέτο «Λίμνη των Κύκνων» αντί για ειδήσεις. Μία επίσημη ανακοίνωση υποστήριζε ότι ο Γκορμπατσόφ αδυνατούσε, για λόγους υγείας, να ασκήσει τα καθήκοντά του. Στην πραγματικότητα, ο τελευταίος πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Διαβάστε επίσης: Το πραξικόπημα στη Μόσχα που σφράγισε το τέλος της ΕΣΣΔ
Οκτώ σκληροπυρηνικοί πίσω από το σχέδιο ανατροπής
Ο Γκορμπατσόφ κρατούνταν στην εξοχική προεδρική κατοικία στο Φόρος της Κριμαίας, με τις επικοινωνίες του διακομμένες, αφού είχε αρνηθεί να υπογράψει διάταγμα κατάστασης έκτακτης ανάγκης και να παραδώσει την εξουσία. Πίσω από το πραξικόπημα βρισκόταν οκτώ υψηλόβαθμα στελέχη του σοβιετικού κράτους, του Κομμουνιστικού Κόμματος, του στρατού και της KGB. Ανάμεσά τους ο αντιπρόεδρος Γκενάντι Γιανάγιεφ, ο αρχηγός της KGB Βλαντίμιρ Κριουτσκόφ, ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Γιαζόφ και ο πρωθυπουργός Βαλεντίν Παβλόφ. Οι οκτώ συγκρότησαν την Κρατική Επιτροπή Εκτάκτου Ανάγκης, ανέστειλαν τις πολιτικές ελευθερίες, επέβαλαν περιορισμούς στον Τύπο και έστειλαν εκατοντάδες τεθωρακισμένα στη σοβιετική πρωτεύουσα.
Στόχος των πραξικοπηματιών ήταν να ανακόψουν τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόικα και της γκλάσνοστ. Κυρίως, όμως, ήθελαν να εμποδίσουν την υπογραφή μιας νέας συνθήκης που θα παραχωρούσε μεγαλύτερη αυτονομία στις σοβιετικές δημοκρατίες, προγραμματισμένη για τις 20 Αυγούστου. Οι σκληροπυρηνικοί φοβούνταν ότι η συνθήκη αυτή θα οδηγούσε σε οριστική αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας στη Μόσχα.
Ο Γέλτσιν πάνω στο τανκ και η αντίσταση των πολιτών
Η εικόνα που έμεινε στην Ιστορία σχηματίστηκε έξω από το κτίριο του ρωσικού Κοινοβουλίου, τον λεγόμενο «Λευκό Οίκο». Ο πρόεδρος της Ρωσικής Δημοκρατίας, Μπόρις Γέλτσιν, ανέβηκε πάνω σε ένα άρμα μάχης και κατήγγειλε το πραξικόπημα ως παράνομο και αντισυνταγματικό, καλώντας τους πολίτες σε αντίσταση και γενική απεργία. Χιλιάδες Μοσχοβίτες συγκεντρώθηκαν γύρω από το κτίριο, έστησαν οδοφράγματα και παρέμειναν εκεί ακόμη και τη νύχτα, υπό βροχή, περιμένοντας ενδεχόμενη επίθεση των ειδικών δυνάμεων. Πολλές στρατιωτικές μονάδες αρνήθηκαν τελικά να εκτελέσουν τις διαταγές των πραξικοπηματιών ή πέρασαν στο πλευρό του Γέλτσιν, στερώντας από την Επιτροπή Εκτάκτου Ανάγκης τη δυνατότητα να επιβάλει τον έλεγχό της.
Η ένταση εκείνων των ημερών είχε και θύματα. Τη νύχτα της 20ής προς την 21η Αυγούστου, τρεις νεαροί διαδηλωτές σκοτώθηκαν σε συγκρούσεις με στρατιωτική φάλαγγα κοντά στο ρωσικό Κοινοβούλιο, οι μόνοι καταγεγραμμένοι νεκροί των τριών ημερών του πραξικοπήματος. Στις 21 Αυγούστου, το εγχείρημα είχε ουσιαστικά καταρρεύσει. Τα στρατεύματα αποχώρησαν από τη Μόσχα, οι πρωταγωνιστές του συνελήφθησαν και ο Γκορμπατσόφ επέστρεψε από την Κριμαία, βρίσκοντας όμως μια εντελώς διαφορετική πολιτική πραγματικότητα.
Το τέλος μιας εποχής για τη Σοβιετική Ένωση
Ο Γέλτσιν αναδείχθηκε σε σύμβολο της αντίστασης απέναντι στους πραξικοπηματίες, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα και οι σοβιετικοί θεσμοί έχασαν μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας και της εξουσίας τους. Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, οι δημοκρατίες της Σοβιετικής Ένωσης επιτάχυναν την πορεία τους προς την ανεξαρτησία, μια διαδικασία που θα οδηγούσε λίγους μήνες αργότερα στη διάλυση της ΕΣΣΔ. Το αποτυχημένο πραξικόπημα στη Μόσχα του Αυγούστου του 1991 θεωρείται σήμερα ένα από τα σημεία-κλειδιά που επιτάχυναν το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης, ανοίγοντας τον δρόμο για τη σύγχρονη Ρωσία και τα ανεξάρτητα πλέον κράτη που προέκυψαν από τη διάλυσή της.
