Το πραξικόπημα στη Μόσχα ξέσπασε στις 19 Αυγούστου 1991, όταν δεκάδες τανκς κατέλαβαν τους δρόμους της σοβιετικής πρωτεύουσας. Η κρατική τηλεόραση μετέδιδε τη «Λίμνη των Κύκνων» του Τσαϊκόφσκι, ενώ μια επίσημη ανακοίνωση έκανε λόγο για αδυναμία του προέδρου Μιχαήλ Γκορμπατσόφ να ασκήσει τα καθήκοντά του, επικαλούμενη λόγους υγείας. Στην πραγματικότητα, ο Γκορμπατσόφ βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό στην εξοχική προεδρική κατοικία στο Φόρος της Κριμαίας, με τις επικοινωνίες του πλήρως διακομμένες. Το πραξικόπημα στη Μόσχα κράτησε μόλις τρεις ημέρες, όμως άλλαξε αμετάκλητα την πορεία της Σοβιετικής Ένωσης.
Οι «οκτώ» πίσω από το πραξικόπημα στη Μόσχα
Πίσω από το σχέδιο ανατροπής βρέθηκε μια ομάδα υψηλόβαθμων στελεχών του σοβιετικού κράτους, του Κομμουνιστικού Κόμματος, του στρατού και της KGB. Ανάμεσά τους ήταν ο αντιπρόεδρος Γκενάντι Γιανάγιεφ, ο αρχηγός της KGB Βλαντίμιρ Κριουτσκόφ, ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Γιαζόφ και ο πρωθυπουργός Βαλεντίν Παβλόφ. Οι πραξικοπηματίες συγκρότησαν την Κρατική Επιτροπή Εκτάκτου Ανάγκης, ανέστειλαν τις πολιτικές ελευθερίες, επέβαλαν αυστηρούς περιορισμούς στον Τύπο και έστειλαν εκατοντάδες τεθωρακισμένα οχήματα στη σοβιετική πρωτεύουσα.
Στόχος της ομάδας ήταν να ανακόψει τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόικα και της γκλάσνοστ, αλλά κυρίως να εμποδίσει την υπογραφή μιας νέας συνθήκης που θα παραχωρούσε μεγαλύτερη αυτονομία στις σοβιετικές δημοκρατίες. Η υπογραφή είχε προγραμματιστεί για τις 20 Αυγούστου, και οι σκληροπυρηνικοί φοβούνταν πως θα οδηγούσε στην οριστική αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας. Ο Γκορμπατσόφ είχε αρνηθεί να υπογράψει διάταγμα για την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης και να παραδώσει την εξουσία στους πραξικοπηματίες, γεγονός που οδήγησε στον περιορισμό του στην Κριμαία.
Ο Γέλτσιν πάνω στο τανκ και η αντίσταση των πολιτών
Η εικόνα που έμεινε στην Ιστορία σχηματίστηκε έξω από το κτίριο του ρωσικού Κοινοβουλίου, τον λεγόμενο «Λευκό Οίκο». Ο πρόεδρος της Ρωσικής Δημοκρατίας, Μπόρις Γέλτσιν, ανέβηκε πάνω σε ένα άρμα μάχης και κατήγγειλε το πραξικόπημα στη Μόσχα ως παράνομο και αντισυνταγματικό, καλώντας τους πολίτες σε αντίσταση και γενική απεργία. Χιλιάδες Μοσχοβίτες συγκεντρώθηκαν γύρω από το κτίριο, έστησαν οδοφράγματα και παρέμειναν εκεί ακόμη και τη νύχτα, υπό βροχή, περιμένοντας μια πιθανή επίθεση των ειδικών δυνάμεων.
Παράλληλα, στρατιωτικές μονάδες αρνήθηκαν να εκτελέσουν τις διαταγές των πραξικοπηματιών ή πέρασαν στο πλευρό του Γέλτσιν, στερώντας από την Κρατική Επιτροπή τη δυνατότητα να επιβάλει τον έλεγχό της στην πόλη. Τη νύχτα της 20ής προς την 21η Αυγούστου, τρεις νεαροί διαδηλωτές σκοτώθηκαν σε συγκρούσεις με στρατιωτική φάλαγγα κοντά στο ρωσικό Κοινοβούλιο. Ήταν οι μόνοι καταγεγραμμένοι νεκροί στις τρεις ημέρες του πραξικοπήματος στη Μόσχα.
Πώς κατέρρευσε το πραξικόπημα και τι σήμανε για την ΕΣΣΔ
Στις 21 Αυγούστου, το πραξικόπημα είχε ουσιαστικά καταρρεύσει. Τα στρατεύματα αποχώρησαν από τη Μόσχα, οι πρωταγωνιστές της απόπειρας συνελήφθησαν και ο Γκορμπατσόφ επέστρεψε από την Κριμαία, βρίσκοντας όμως μια εντελώς διαφορετική πολιτική πραγματικότητα. Ο Γέλτσιν είχε πλέον αναδειχθεί σε σύμβολο της αντίστασης, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα και οι σοβιετικοί θεσμοί είχαν χάσει μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας και της εξουσίας τους.
Τις επόμενες εβδομάδες, οι δημοκρατίες της ΕΣΣΔ επιτάχυναν την πορεία τους προς την ανεξαρτησία, με το αποτυχημένο πραξικόπημα στη Μόσχα να λειτουργεί τελικά ως καταλύτης για τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης λίγους μήνες αργότερα. Η τριήμερη κρίση του Αυγούστου του 1991 παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία καμπής της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας, καθώς σηματοδότησε το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας νέας τάξης πραγμάτων στην ανατολική Ευρώπη.
