Η τεχνητή νοημοσύνη βρέθηκε στο επίκεντρο μιας συγκλονιστικής ιστορικής έρευνας, καθώς χρησιμοποιήθηκε για την ταυτοποίηση του δράστη σε μία από τις πιο σκληρές φωτογραφίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Γερμανός ιστορικός Γιούργκεν Ματέους υποστηρίζει ότι κατάφερε να αναγνωρίσει τον ναζί που εμφανίζεται να εκτελεί έναν γονατισμένο άνδρα, περισσότερα από 80 χρόνια μετά τη λήψη της εικόνας. Η φωτογραφία, γνωστή διεθνώς ως «Ο τελευταίος Εβραίος της Βίνιτσα», παρέμενε επί δεκαετίες ένα από τα ανεξιχνίαστα μυστήρια του Ολοκαυτώματος. Η νέα έρευνα, που αξιοποίησε την τεχνητή νοημοσύνη, φέρνει στο φως στοιχεία για την ταυτότητα του εκτελεστή αλλά και για τον πραγματικό τόπο και χρόνο της εκτέλεσης.
Διαβάστε επίσης: Ο Τσουγκντάι: Κίνδυνος αφανισμού από την Τεχνητή Νοημοσύνη
Η τεχνητή νοημοσύνη πίσω από την ταυτοποίηση του ναζί εκτελεστή
Στην εικόνα που έχει μείνει χαραγμένη στη συλλογική μνήμη, ένας ναζί με γυαλιά σημαδεύει με πιστόλι έναν γονατισμένο άνδρα μπροστά από ομαδικό τάφο, ενώ γύρω τους στέκονται άλλα μέλη των γερμανικών δυνάμεων. Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Historical Studies, ο ένοπλος ήταν πιθανότατα ο Γιάκομπους Όνεν (Jakobus Onnen), Γερμανός εκπαιδευτικός γεννημένος το 1906, ο οποίος δίδασκε γαλλικά, αγγλικά και γυμναστική πριν ενταχθεί στις τάξεις των γερμανικών δυνάμεων εξόντωσης. Η έρευνα ανέτρεψε επίσης όσα πιστεύονταν επί δεκαετίες για τον τόπο λήψης της φωτογραφίας. Όπως προέκυψε, η εικόνα δεν τραβήχτηκε στη Βίνιτσα, όπως πίστευαν όλοι μέχρι σήμερα, αλλά στο φρούριο του Μπερντίτσιβ, στη σημερινή Ουκρανία, στις 28 Ιουλίου 1941. Η μονάδα που δρούσε στην περιοχή εκείνη την περίοδο ήταν η Einsatzgruppe C, μία από τις κινητές μονάδες εξόντωσης των ναζί που ακολουθούσαν τη γερμανική προέλαση στην κατεχόμενη Σοβιετική Ένωση.
Ο δρόμος προς την ταυτοποίηση άνοιξε όταν ένας αναγνώστης επικοινώνησε με τον Ματέους μετά τη δημοσιοποίηση νέων στοιχείων στη Γερμανία για τον τόπο, την ημερομηνία και τη στρατιωτική μονάδα που συνδέονταν με τη φωτογραφία. Ο αναγνώστης επισήμανε ότι ο άνδρας που πυροβολεί έμοιαζε εντυπωσιακά με τον θείο της συζύγου του, τον Όνεν, και παρέδωσε στοιχεία και αλληλογραφία που είχαν διατηρηθεί στο οικογενειακό αρχείο. Στη συνέχεια, οι φωτογραφίες εξετάστηκαν με τη συνδρομή εθελοντών της ερευνητικής ομάδας Bellingcat, οι οποίοι χρησιμοποίησαν τεχνολογικά εργαλεία, μεταξύ των οποίων και τεχνητή νοημοσύνη, για τη σύγκριση των χαρακτηριστικών του προσώπου.
Η πορεία του Όνεν και οι δηλώσεις του ιστορικού
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, ο Όνεν είχε ενταχθεί στο Ναζιστικό Κόμμα το 1931. Τον Αύγουστο του 1939 κατατάχθηκε σε μονάδα SS-Totenkopf στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου, ενώ το 1940 υπηρετούσε στη ναζιστική Αστυνομία Τάξης στην κατεχόμενη Πολωνία. Μετά τη γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση το 1941, εντάχθηκε στις μονάδες που ευθύνονταν για μαζικές εκτελέσεις στα κατεχόμενα εδάφη της Ανατολικής Ευρώπης, όπου φέρεται να βρέθηκε και στο περιστατικό που απαθανατίστηκε στη φωτογραφία του Μπερντίτσιβ.
Ο ίδιος ο Ματέους μίλησε στον βρετανικό Guardian για τα αποτελέσματα της τεχνολογικής ανάλυσης, τονίζοντας πως η ταύτιση, όπως ακούει από τους τεχνικούς ειδικούς, είναι ασυνήθιστα υψηλή όσον αφορά το ποσοστό που δίνει ο αλγόριθμος. Παρά την εμπιστοσύνη του στα ευρήματα, ο ιστορικός στάθηκε προσεκτικός απέναντι στον ρόλο της τεχνολογίας, χαρακτηρίζοντας την τεχνητή νοημοσύνη όχι τη μαγική λύση, αλλά ένα εργαλείο ανάμεσα σε πολλά. Ο ίδιος υπογράμμισε ότι ο ανθρώπινος παράγοντας παραμένει καθοριστικός σε τέτοιου είδους ιστορικές έρευνες, καθώς η τεχνολογία λειτούργησε συμπληρωματικά προς τα οικογενειακά αρχεία, την αλληλογραφία και τη μαρτυρία του αναγνώστη που έδωσε την πρώτη ώθηση στην έρευνα. Η συνδυασμένη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και παραδοσιακής ιστορικής έρευνας αναδεικνύεται πλέον ως μέθοδος που θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες άλυτες υποθέσεις της περιόδου του Ολοκαυτώματος.
