Στις 18 Σεπτεμβρίου 1834 εγκρίθηκε το αναθεωρημένο πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας που επεξεργάστηκε ο αρχιτέκτονας Λέο φον Κλέντσε, λίγους μήνες πριν η πόλη γίνει επίσημα πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Η μεταφορά της έδρας από το Ναύπλιο στην Αθήνα ολοκληρώθηκε στη συνέχεια, την 1η Δεκεμβρίου του ίδιου έτους. Το ζήτημα του πολεοδομικού σχεδιασμού της νέας πρωτεύουσας είχε ήδη απασχολήσει τις αρχές από το 1833, με ένα πρώτο, πιο φιλόδοξο σχέδιο. Η ιστορία αυτού του σχεδιασμού αποκαλύπτει προβλήματα που ταλανίζουν την Αθήνα μέχρι σήμερα.
Το αρχικό όραμα των Κλεάνθη και Σάουμπερτ
Πριν από την παρέμβαση του Κλέντσε, το 1832 οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Εδουάρδος Σάουμπερτ είχαν μελετήσει την πόλη και τα μνημεία της και είχαν εκπονήσει ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο σχέδιο για τα δεδομένα της εποχής. Η νέα πόλη σχεδιαζόταν για πληθυσμό περίπου 40.000 κατοίκων και περιλάμβανε μεγάλους δρόμους, ευρύχωρες πλατείες, δημόσιους χώρους και εκτεταμένη ζώνη προστασίας γύρω από την Ακρόπολη. Επρόκειτο για ένα σχέδιο που παρέπεμπε σε σύγχρονη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, πολύ διαφορετικό από τον μικρό, σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένο οικισμό που ήταν τότε η Αθήνα. Η εφαρμογή του σχεδίου Κλεάνθη-Σάουμπερτ συνάντησε όμως από νωρίς σοβαρές αντιδράσεις. Οι απαλλοτριώσεις που απαιτούνταν για τη διάνοιξη των δρόμων και τη δημιουργία των πλατειών προκάλεσαν την αντίδραση των ιδιοκτητών γης, ενώ το συνολικό κόστος εφαρμογής κρίθηκε δυσβάσταχτο για το νεοσύστατο κράτος.
Η αναθεώρηση του Κλέντσε και οι αντιδράσεις
Μπροστά σε αυτά τα εμπόδια, ανέλαβε ο Λέο φον Κλέντσε να επεξεργαστεί μια πιο περιορισμένη εκδοχή του αρχικού σχεδίου. Το σχέδιο που τελικά εγκρίθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1834 διατήρησε τη βασική λογική της οργανωμένης πολεοδομικής ανάπτυξης, όμως περιόρισε σημαντικά τις απαιτήσεις της αρχικής πρότασης. Μειώθηκαν το πλάτος των δρόμων, το μέγεθος των πλατειών και η έκταση της αρχαιολογικής ζώνης γύρω από την Ακρόπολη, ώστε να μειωθεί το κόστος των απαλλοτριώσεων. Η σύγκρουση ανάμεσα στον δημόσιο πολεοδομικό σχεδιασμό και την ιδιωτική ιδιοκτησία γης εμφανίστηκε έτσι ήδη από τα πρώτα χρόνια της νέας πρωτεύουσας. Από τα πρώτα κιόλας βήματά της, η Αθήνα έδειχνε ένα πρόβλημα που θα επανεμφανιζόταν με διαφορετικές μορφές για σχεδόν δύο αιώνες, δηλαδή την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που σχεδιάζεται για μια πόλη και σε αυτό που τελικά μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη.
Η κληρονομιά του σχεδίου ως τη σημερινή Αθήνα
Η διαδρομή από τη μικρή πρωτεύουσα της εποχής του Όθωνα στη σημερινή Αθήνα δεν υπήρξε γραμμική. Η προσφυγική εγκατάσταση μετά το 1922, η έντονη αστυφιλία, το σύστημα της αντιπαροχής και η ταχύτατη μεταπολεμική οικοδόμηση άλλαξαν διαδοχικά την κλίμακα και τη γενικότερη εικόνα της πόλης, απομακρύνοντάς την σταδιακά από το αρχικό όραμα του 1834. Η Αθήνα του 1834 ήταν ένας μικρός οικισμός, ενώ σήμερα αποτελεί τον πυρήνα μιας μητροπολιτικής περιοχής περίπου 3,8 εκατομμυρίων κατοίκων, με πυκνή δόμηση και ιδιαίτερα περιορισμένους ελεύθερους χώρους. Η αγορά κατοικίας έχει εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της καθημερινότητας των κατοίκων της πρωτεύουσας. Σήμερα η Αθήνα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διαφορετική πίεση σε σχέση με το 1834, καθώς δεν αρκεί πλέον να βρίσκει απλώς χώρο για τους κατοίκους της, αλλά καλείται να τους προσφέρει κατοικία σε κόστος που μπορούν πραγματικά να αντέξουν.
