Πρόωρη γέννηση: Πώς διακόπτεται η ωρίμανση του εγκεφάλου

Ένα παιδί που γεννιέται πρόωρα μπορεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες στην κίνηση, τον λόγο και τη μάθηση, ακόμη κι όταν οι απεικονιστικές εξετάσεις δεν δείχνουν καμία εμφανή εγκεφαλική βλάβη. Μια νέα μελέτη με επικεφαλής τον Έλληνα νεογνολόγο Παναγιώτη Κρατημένο φωτίζει αυτή την αντίφαση, διαπιστώνοντας ότι η πρόωρη γέννηση δεν επιβραδύνει απλώς την ανάπτυξη του εγκεφάλου, αλλά αλλάζει την ίδια την πορεία ωρίμανσής του. Η έρευνα, προϊόν του Πανεπιστημίου George Washington και του παιδιατρικού νοσοκομείου Children's National στην Ουάσινγκτον, δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό Science. Το επίκεντρο των ευρημάτων είναι η παρεγκεφαλίδα, μια περιοχή που συνδέεται με την κίνηση, τη γλώσσα και τη γνωστική ανάπτυξη.

Η παρεγκεφαλίδα, το «control center» των τελευταίων μηνών της κύησης

Για δεκαετίες, η προστασία του εγκεφάλου των πρόωρων νεογνών επικεντρωνόταν κυρίως στην πρόληψη σοβαρών βλαβών, όπως οι εγκεφαλικές αιμορραγίες. Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Παναγιώτης Κρατημένος, αναπληρωτής καθηγητής Παιδιατρικής στο George Washington και διευθυντής του Προγράμματος Νεογνικής Νευροεντατικής Θεραπείας, η πρόοδος της Νεογνολογίας έχει βελτιώσει δραστικά την επιβίωση των πρόωρων παιδιών, δεν έχει όμως εξαλείψει τις αναπτυξιακές δυσκολίες. Έτσι, η ερευνητική ομάδα αναζήτησε την εξήγηση στο επίπεδο των κυττάρων και των γονιδίων, εκεί όπου οι συνήθεις εξετάσεις αδυνατούν να δώσουν απαντήσεις.

Στο μικροσκόπιο μπήκε η παρεγκεφαλίδα, ο λεγόμενος «μικρός εγκέφαλος». «Είναι κατά μία έννοια το control center του εγκεφάλου, που παραδοσιακά έχει σχετιστεί με την κινητικότητα, αλλά έχει διαπιστωθεί ότι είναι επίσης ένα κέντρο για την ψυχική υγεία, τα συναισθήματα, ακόμα και για το IQ του παιδιού», επισημαίνει ο κ. Κρατημένος. Από την 24η έως τη 40ή εβδομάδα κύησης, το μέγεθός της πενταπλασιάζεται, καθώς οι νευρώνες σχηματίζουν και οργανώνουν τις συνδέσεις τους. Στα πρόωρα βρέφη, το μεγαλύτερο μέρος αυτής της κρίσιμης περιόδου εκτυλίσσεται έξω από τη μήτρα, σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Για να γεφυρώσουν την απόσταση ανάμεσα στην κλινική εικόνα και στην κυτταρική πραγματικότητα, οι πρώτοι συγγραφείς της μελέτης, ο γιατρός και ερευνητής Γεώργιος Σανίδας και ο νευροεπιστήμονας Γκαμπριέλε Σιμόντι, συνδύασαν απεικονιστικά δεδομένα και αναπτυξιακή παρακολούθηση 176 βρεφών με αναλύσεις εγκεφαλικού ιστού από 83 βρέφη. Αξιοποίησαν, μεταξύ άλλων, τη χωρική μεταγραφομική, μια τεχνική που καταγράφει τη δραστηριότητα των γονιδίων σε συγκεκριμένα σημεία του ιστού.

Κάθε εβδομάδα κύησης μετρά στον όγκο της παρεγκεφαλίδας

Η ανάλυση έδειξε ότι, ενώ η παρεγκεφαλίδα των πρόωρων βρεφών εξακολουθεί να μεγαλώνει, ορισμένοι κυτταρικοί πληθυσμοί δεν ωριμάζουν όπως στα τελειόμηνα βρέφη. Συγκεκριμένα, καταγράφηκε ατελής ωρίμανση των κυττάρων της κοκκώδους στιβάδας και μειωμένη δομική οργάνωση των κυττάρων Purkinje. Πρόκειται για αλλοιώσεις που παραμένουν αόρατες στη μαγνητική τομογραφία, η οποία καταγράφει τη δομή και το μέγεθος, όχι όμως τον βαθμό ωρίμανσης κάθε κυτταρικού πληθυσμού.

Τα νούμερα αποτυπώνουν το μέγεθος της επίδρασης. Σύμφωνα με τη μελέτη, κάθε εβδομάδα μικρότερης ηλικίας κύησης κατά τη γέννηση συσχετίστηκε με περίπου 230 κυβικά χιλιοστά μικρότερο όγκο παρεγκεφαλίδας, όταν τα βρέφη έφταναν στην ηλικία που αντιστοιχεί σε τελειόμηνη κύηση. Ο μικρότερος αυτός όγκος συνδέθηκε, κατά την παρακολούθηση των παιδιών από τους 9 έως τους 36 μήνες, με καθυστερήσεις στην κίνηση, στη γλώσσα και στις γνωστικές δεξιότητες.

Οι ερευνητές διευκρινίζουν ότι η ηλικία κύησης δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Η κλινική πορεία του βρέφους, οι παθήσεις και οι συνθήκες φροντίδας στη Μονάδα Εντατικής Νοσηλείας Νεογνών συνδέονται επίσης με τις διαφορές που παρατηρήθηκαν, ενώ οι μακροπρόθεσμες συνέπειες των κυτταρικών αλλαγών δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί. Η ομάδα εκτιμά, πάντως, ότι η βαθύτερη κατανόηση της ωρίμανσης της παρεγκεφαλίδας μπορεί να βοηθήσει στον σχεδιασμό και στον χρονισμό μελλοντικών παρεμβάσεων. Οι επιστήμονες μελετούν ήδη πιθανές παρεμβάσεις σε ζωικά μοντέλα, χωρίς ωστόσο να πρόκειται για θεραπείες που έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές σε πρόωρα βρέφη.