Τριάντα έξι χώρες, κατά κύριο λόγο ευρωπαϊκές, υπέγραψαν ψήφισμα για τη σύσταση ειδικού δικαστηρίου κατά του Πούτιν, με έδρα τη Χάγη και κατηγορίες για το έγκλημα της επιθετικότητας κατά της Ουκρανίας. Η κοινή δέσμευση επισημοποιήθηκε την Παρασκευή κατά τη διάρκεια της ετήσιας συνάντησης των υπουργών Εξωτερικών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Μεταξύ των χωρών που υπέγραψαν βρίσκεται και η Ελλάδα, μαζί με τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία και δεκάδες ακόμα κράτη. Η πρωτοβουλία αποτελεί το αποκορύφωμα χρόνιας διπλωματικής πίεσης της Ουκρανίας και των συμμάχων της, που ξεκίνησε μετά την πλήρη ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022.
Τι αποφασίστηκε στη σύνοδο του Συμβουλίου της Ευρώπης
Το ψήφισμα που εγκρίθηκε καθορίζει τη δομή και τις αρμοδιότητες της διαχειριστικής επιτροπής που θα επιβλέπει το νέο δικαστήριο. Η επιτροπή αυτή θα έχει τη δικαιοδοσία να εγκρίνει τον ετήσιο προϋπολογισμό, να θεσπίζει εσωτερικούς κανόνες λειτουργίας και να εκλέγει δικαστές και εισαγγελείς. Οι χώρες που υπέγραψαν αναλαμβάνουν τη ρητή δέσμευση να σέβονται πλήρως την ανεξαρτησία των δικαστικών διαδικασιών. Η ανάγκη για τη δημιουργία ενός ξεχωριστού δικαστηρίου γεννήθηκε από νομικά κενά που καθιστούν αδύνατη τη δίωξη του Βλαντίμιρ Πούτιν μέσω υφιστάμενων διεθνών δομών.
Μεταξύ των χωρών που έθεσαν την υπογραφή τους συγκαταλέγονται η Ελλάδα, η Κύπρος, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πολωνία και συνολικά 34 ευρωπαϊκές χώρες. Η Αυστραλία και η Κόστα Ρίκα ήταν οι μοναδικές μη ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό στις 36. Τέσσερα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης — η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Μάλτα και η Σλοβακία — δεν πρόσθεσαν τα ονόματά τους, παρότι η ΕΕ συνολικά ενέκρινε την πρωτοβουλία. Η λίστα παραμένει ανοιχτή για όσες χώρες επιθυμούν να ενταχθούν αργότερα.
Σε επίπεδο χρηματοδότησης, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη δεσμεύσει 10 εκατομμύρια ευρώ για τη λειτουργία του δικαστηρίου. Ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης, Αλέν Μπερσέ, κάλεσε τις συμμετέχουσες χώρες να ολοκληρώσουν τις εθνικές νομοθετικές διαδικασίες και να εξασφαλίσουν τη χρηματοδότηση που απαιτείται, ώστε το δικαστήριο να ξεκινήσει λειτουργία το συντομότερο δυνατό. «Η ώρα να λογοδοτήσει η Ρωσία για την επιθετικότητά της πλησιάζει. Ο δρόμος που έχουμε μπροστά μας είναι αυτός της δικαιοσύνης και η δικαιοσύνη πρέπει να επικρατήσει», δήλωσε ο Μπερσέ.
Αντιδράσεις και νομικό πλαίσιο της πρωτοβουλίας
Ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Αντρέι Σιμπίχα, παραστάθηκε στην τελετή υπογραφής και χαιρέτισε τη στιγμή ως «το σημείο χωρίς επιστροφής» στην πολυετή αναζήτηση λογοδοσίας. Στις δηλώσεις του αναφέρθηκε στο πνεύμα των δικών της Νυρεμβέργης, μέσω των οποίων δημιουργήθηκε το διεθνές νομικό προηγούμενο για τη δίωξη ηγετών που διέπραξαν εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αναλογία επιλέχθηκε συνειδητά: και στις δύο περιπτώσεις η διεθνής κοινότητα αναγκάστηκε να δημιουργήσει νέα νομικά εργαλεία για να ανταποκριθεί σε αδικήματα που ξεπερνούσαν τις υφιστάμενες δομές. Η εισβολή στην Ουκρανία, που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022, ώθησε τους συμμάχους σε μια πολυετή νομική και διπλωματική εκστρατεία που κορυφώνεται τώρα.
Το νομικό κενό που καθιστούσε αδύνατη τη δίωξη του Πούτιν μέσω υφιστάμενων θεσμών είναι διπλό. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο μπορεί να ασκήσει δίωξη για το έγκλημα επίθεσης μόνο όταν αυτό αποδίδεται σε κράτος-μέρος που έχει υπογράψει το Καταστατικό της Ρώμης — κάτι που η Ρωσία δεν έχει πράξει. Παράλληλα, οποιαδήποτε απόπειρα παραπομπής μέσω του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μπλοκάρεται αυτόματα από το ρωσικό βέτο. Η δημιουργία ενός νέου ειδικού δικαστηρίου έξω από αυτές τις δομές αποτελεί την οδό που επέλεξαν οι 36 χώρες για να παρακάμψουν αυτούς τους νομικούς φραγμούς και να ασκηθεί δίωξη για το ίδιο το έγκλημα της επιθετικότητας.
Τι ακολουθεί
Το επόμενο βήμα για τις χώρες που υπέγραψαν είναι η ολοκλήρωση των εθνικών νομοθετικών τους διαδικασιών και η εξασφάλιση της απαραίτητης χρηματοδότησης. Η διαχειριστική επιτροπή θα πρέπει να εκλέξει δικαστές και εισαγγελείς, να εγκρίνει τον ετήσιο προϋπολογισμό και να θεσπίσει εσωτερικούς κανόνες, πριν το ειδικό δικαστήριο Πούτιν αρχίσει να λειτουργεί στη Χάγη. Η λίστα των υπογραφόντων παραμένει ανοιχτή, επιτρέποντας σε περισσότερες χώρες να ενταχθούν στην πρωτοβουλία. Ο Αλέν Μπερσέ τόνισε ότι στόχος είναι η έναρξη λειτουργίας να γίνει το συντομότερο δυνατό, ενώ η ΕΕ έχει ήδη δεσμευτεί με 10 εκατομμύρια ευρώ για να διασφαλιστεί ότι η δικαστική διαδικασία θα προχωρήσει χωρίς καθυστέρηση.
