Σε αδιέξοδο κατέληξε η διάσκεψη του ΟΗΕ για τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων (NPT), μετά από τέσσερις εβδομάδες εντατικών συνομιλιών στη Νέα Υόρκη. Οι χώρες-μέλη απέτυχαν για τρίτη συνεχόμενη φορά να καταλήξουν σε κοινό κείμενο που θα επιβεβαίωνε τις δεσμεύσεις τους για πυρηνικό αφοπλισμό και περιορισμό της διάδοσης πυρηνικών. Η αποτυχία αυτή εγείρει σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον της NPT και της παγκόσμιας ασφάλειας.
Τι έγινε στη διάσκεψη
Ο πρόεδρος της διάσκεψης, Ντο Χουνγκ Βιέτ από το Βιετνάμ, ανακοίνωσε επίσημα την αποτυχία των διαπραγματεύσεων. «Παρ’ όλες τις προσπάθειές μας, κατανοώ ότι αυτή η σύνοδος δεν είναι σε θέση να καταλήξει σε συμφωνία για το θεμελιώδες έργο της», δήλωσε χαρακτηριστικά, κλείνοντας τη διάσκεψη για την εξέταση της συνθήκης που θεωρείται ακρογωνιαίος λίθος της μη διάδοσης. Το προσχέδιο του τελικού κειμένου είχε τροποποιηθεί επανειλημμένα με στόχο να αμβλυνθούν οι διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών. Ο ίδιος ο Βιετναμέζος διπλωμάτης παραδέχτηκε ότι επιδίωξε να «δυσαρεστήσει όλους εξίσου» με το συμβιβαστικό κείμενο, ωστόσο ούτε αυτό αρκούσε για να γεφυρώσει τις βαθιές διαφορές. Ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία ήταν η αναφορά στο Ιράν: σχέδιο του κειμένου έκανε λόγο για το ότι η Τεχεράνη, η οποία δεν διαθέτει πυρηνικά όπλα, δεν πρέπει «ποτέ» να τα αναπτύξει.
Η NPT αποτελεί τη βάση της διεθνούς αρχιτεκτονικής μη διάδοσης πυρηνικών: βάσει αυτής, 191 χώρες συμφώνησαν ότι τα πυρηνικά όπλα θα παρέμεναν αποκλειστικά στα χέρια των πέντε κρατών που τα κατείχαν πριν από την 1η Ιανουαρίου 1967 — δηλαδή της Κίνας, της Γαλλίας, της Ρωσίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και των ΗΠΑ. Ωστόσο, τέσσερις επιπλέον χώρες διαθέτουν σήμερα πυρηνικά οπλοστάσια: η Ινδία, το Πακιστάν, το Ισραήλ και η Βόρεια Κορέα. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Έρευνας για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI), τον Ιανουάριο του 2025 το 90% των 12.241 πυρηνικών κεφαλών παγκοσμίως βρισκόταν στα χέρια των ΗΠΑ και της Ρωσίας.
Αντιδράσεις και πλαίσιο
Οι ειδικοί που παρακολούθησαν τη διάσκεψη υπογραμμίζουν ότι η αποτυχία αυτή δεν σημαίνει την κατάρρευση της NPT — η συνθήκη εξακολουθεί τυπικά να ισχύει. Αυτό που κλονίζεται, όμως, είναι η νομιμοποίησή της και η εμπιστοσύνη που της αποδίδουν τα κράτη-μέλη. Η τρίτη διαδοχική αποτυχία επίτευξης συμφωνίας αποστέλλει ένα ανησυχητικό μήνυμα στη διεθνή κοινότητα. Παράλληλα, οι αναλυτές προειδοποιούν για τον αυξανόμενο κίνδυνο χώρες χωρίς πυρηνικά να αρχίσουν να αμφισβητούν αν η τήρηση της συνθήκης εξακολουθεί να εξυπηρετεί τα συμφέροντα ασφαλείας τους.
Το ζήτημα δεν είναι αμιγώς τυπικό. Όσο πυρηνικές δυνάμεις δεν προχωρούν σε αφοπλισμό και όσο νέες χώρες αποκτούν πυρηνικές δυνατότητες εκτός του πλαισίου της NPT, τόσο αυξάνεται η πίεση στα μη πυρηνικά κράτη να επανεξετάσουν τη στρατηγική τους. Η έλλειψη κοινού τελικού κειμένου σημαίνει επίσης ότι δεν υιοθετήθηκαν νέες δεσμεύσεις ούτε για τον αφοπλισμό ούτε για την ενίσχυση των μηχανισμών επαλήθευσης. Η διεθνής κοινότητα επιστρέφει, ουσιαστικά, με άδεια χέρια από τη Νέα Υόρκη.
Τι ακολουθεί
Με το αδιέξοδο να παραμένει, η επόμενη διάσκεψη επανεξέτασης της NPT θα κληθεί να αντιμετωπίσει ακόμα μεγαλύτερες πιέσεις. Η συνθήκη προβλέπει τέτοιες συνόδους ανά πενταετία, και η επανειλημμένη αποτυχία επίτευξης συμφωνία δυσχεραίνει τη θέση εκείνων που επιμένουν στη σημασία της. Οι ειδικοί δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο κάποιες χώρες να εντείνουν τις συζητήσεις για ανεξάρτητα πυρηνικά προγράμματα, αν η εμπιστοσύνη στη συνθήκη συνεχίσει να φθίνει. Η διεθνής κοινότητα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη συγκυρία για τον πυρηνικό αφοπλισμό, με τον ΟΗΕ να αναζητεί τρόπους διατήρησης της συνοχής γύρω από τις αρχές της NPT.
