Σοβαρή διπλωματική κρίση απειλεί τις σχέσεις Πολωνίας και Ουκρανίας, μετά την απόφαση του Κάρολ Ναβρότσκι να αφαιρέσει το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Η κίνηση αυτή αποτελεί αντίδραση στη μετονομασία ουκρανικής στρατιωτικής μονάδας σε «Ήρωες του UPA» — του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού που ιστορικά συνδέεται με σφαγές Πολωνών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε εξαιρετικά ευαίσθητη στιγμή, λίγες μόλις ημέρες πριν από τη διεθνή διάσκεψη για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας που θα φιλοξενήσει η πόλη Γκντανσκ. Το Κίεβο χαρακτήρισε την απόφαση «στρατηγικό λάθος» που ωφελεί αποκλειστικά τη Μόσχα.
Τι έγινε: Η ανάκληση παράσημου και η αφορμή της κρίσης
Ο Κάρολ Ναβρότσκι, πρόεδρος της Πολωνίας, ανακοίνωσε μέσω βιντεοσκοπημένης δήλωσης που αναρτήθηκε στην πλατφόρμα X ότι ανακαλεί το Τάγμα του Λευκού Αετού — την υψηλότερη κρατική τιμητική διάκριση της χώρας — από τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Το παράσημο αυτό είχε απονεμηθεί στον Ουκρανό πρόεδρο τον Απρίλιο του 2023 από τον τότε Πολωνό πρόεδρο Αντρέι Ντούντα, σε μια κίνηση που θεωρήθηκε η ανώτατη έκφραση αλληλεγγύης μεταξύ των δύο χωρών. Τρία χρόνια αργότερα, το ίδιο σύμβολο φιλίας μετατράπηκε σε πεδίο οξείας αντιπαράθεσης. «Υπό το πρίσμα της συγκατάθεσης του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι να ονομάσει μία από τις μονάδες των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας Ήρωες του UPA, αποφάσισα να ανακαλέσω το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας», ανέφερε ο Ναβρότσκι στο διάγγελμά του.
Η αφορμή για την κρίση δόθηκε στα τέλη Μαΐου, όταν ο Ζελένσκι αποφάσισε να μετονομάσει μια μονάδα των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων αποδίδοντάς της τον τίτλο «Ήρωες του UPA». Ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός αποτελούσε το στρατιωτικό σκέλος της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN) και έχει αμφιλεγόμενη ιστορία: πολέμησε ενάντια στον Κόκκινο Στρατό, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκε με τις ναζιστικές δυνάμεις, ενώ συγκρούστηκε με την πολωνική αντίσταση σκοτώνοντας Πολωνούς και Εβραίους αμάχους. Για τη πολωνική κοινωνία, το σύμβολο αυτό παραπέμπει απευθείας στις σφαγές της Βολυνίας — μια σκοτεινή σελίδα της κοινής ιστορίας που δεν έχει ξεχαστεί.
Οι σφαγές της Βολυνίας διήρκεσαν από το 1943 έως το 1945 και αποτελούν ένα από τα πιο ευαίσθητα κεφάλαια στις πολωνο-ουκρανικές σχέσεις. Η Πολωνία εκτιμά ότι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου περίπου 100.000 Πολωνοί πολίτες σκοτώθηκαν από Ουκρανούς εθνικιστές συνδεδεμένους με τον UPA. Παράλληλα, χιλιάδες Ουκρανοί έχασαν τη ζωή τους σε δολοφονίες αντιποίνων κατά την ίδια περίοδο. «Για τη συντριπτική πλειοψηφία της πολωνικής κοινωνίας, ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός παραμένει πάνω απ’ όλα μια οργάνωση που ευθύνεται για βάναυσα εγκλήματα σε βάρος των πολιτών της Δημοκρατίας της Πολωνίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», δήλωσε ο Ναβρότσκι εξηγώντας την απόφασή του.
Αντιδράσεις: Κίεβο και Βαρσοβία σε ανοιχτή σύγκρουση
Η Ουκρανία αντέδρασε άμεσα και με έντονο τόνο στην απόφαση. Ο υπουργός Εξωτερικών Αντρίι Σιμπίχα χαρακτήρισε την κίνηση του Ναβρότσκι «στρατηγικό λάθος» και «έλλειψη σεβασμού» που εξυπηρετεί αποκλειστικά τα συμφέροντα της Μόσχας. «Η απόφαση να αφαιρεθεί το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας είναι ένα στρατηγικό λάθος του προέδρου της Πολωνίας που ωφελεί μόνο τη Μόσχα», έγραψε ο Σιμπίχα σε ανάρτησή του στο Facebook. Ο Ουκρανός υπουργός ανακοίνωσε ότι θα επιστρέψει και ο ίδιος τιμητική διάκριση που είχε λάβει από τη Βαρσοβία, ως ανταπόδοση στην πολωνική κίνηση.
Η ουκρανική πλευρά υποστήριξε ότι η επιλογή του ονόματος της στρατιωτικής μονάδας δεν είχε ως στόχο την Πολωνία και εξέφρασε λύπη για την κλιμάκωση της κρίσης. «Λυπούμαστε που αντί να αναζητήσει λύσεις, η πολωνική πλευρά αποφάσισε να κλιμακώσει αυτή τη σύγκρουση σε απαράδεκτο επίπεδο. Κανείς πρόεδρος άλλης χώρας δεν θα υπαγορεύσει την ιστορία μας», πρόσθεσε ο Σιμπίχα. Ωστόσο, για τη πολωνική κοινωνία η μετονομασία της μονάδας εκλήφθηκε ως πρόκληση, δεδομένης της βαριάς ιστορικής σκιάς που ρίχνει το όνομα UPA. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα τμήμα της ουκρανικής κοινωνίας θεωρεί τον UPA σύμβολο αντίστασης κατά της Σοβιετικής Ένωσης και της ναζιστικής κατοχής.
Η κρίση αναδεικνύει και το ευρύτερο πολιτικό προφίλ του Ναβρότσκι, ο οποίος ακόμη και πριν αναλάβει τα καθήκοντα της προεδρίας το 2025 είχε εκφράσει επανειλημμένα κριτική στάση απέναντι στο Κίεβο. Ο Πολωνός πρόεδρος έχει ταχθεί κατά της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει μπλοκάρει νομοσχέδιο για την παράταση της έκτακτης βοήθειας προς Ουκρανούς πρόσφυγες στην Πολωνία και δεν έχει επισκεφθεί ποτέ το Κίεβο, παρά τις σχετικές προσκλήσεις που δέχθηκε.
Τι ακολουθεί: Σκιά πάνω από τη διάσκεψη του Γκντανσκ
Η διπλωματική κρίση εκτυλίσσεται σε εξαιρετικά άστοχη χρονική συγκυρία για τις σχέσεις Βαρσοβίας και Κιέβου. Λίγες ημέρες χωρίζουν τις δύο χώρες από τη διεθνή διάσκεψη για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας που αναμένεται στο Γκντανσκ, ακριβώς στο έδαφος της Πολωνίας. Η κλιμακούμενη ένταση στις διμερείς σχέσεις ενδέχεται να επιβαρύνει τη διεξαγωγή της διάσκεψης, καθώς η συνεργασία των δύο γειτονικών χωρών θεωρείται κρίσιμη για τη στήριξη της Ουκρανίας. Προς το παρόν, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει σηματοδοτήσει διάθεση εκτόνωσης της έντασης.
