Στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας, μέσα στην αποπνικτική ζέστη του καλοκαιριού, προσγειώθηκε το 1974 ένα αεροπλάνο χωρίς κάμερες, δηλώσεις ή επίσημες τελετές. Επέβαιναν δύο υψηλόβαθμα στελέχη του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών, με αποστολή που έμοιαζε με απλή διπλωματική επίσκεψη αλλά στην πραγματικότητα έκρυβε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Δύο ημέρες αργότερα, στις 12 Ιουλίου 1974, υπογράφηκε μια συμφωνία που θα άλλαζε την παγκόσμια οικονομία για δεκαετίες, γεννώντας το πετροδολάριο.
Η αποστολή στην Τζέντα
Ο νεοδιορισμένος υπουργός Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών, Γουίλιαμ Σάιμον, μαζί με τον αναπληρωτή του, Τζέρι Πάρσκι, ανέλαβαν μία από τις πιο ευαίσθητες αποστολές της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Ο προορισμός τους ήταν η Τζέντα, όπου κατέβηκαν από το αεροσκάφος χωρίς καμία δημόσια αναφορά στον πραγματικό σκοπό του ταξιδιού τους. Στις βαλίτσες τους δεν κουβαλούσαν απλώς έναν φάκελο διαπραγματεύσεων, αλλά την προσπάθεια να στηριχθεί εκ νέου η οικονομική ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι συνομιλίες διεξήχθησαν με απόλυτη μυστικότητα και ολοκληρώθηκαν σε διάστημα μόλις δύο ημερών. Στις 12 Ιουλίου 1974 η συμφωνία έκλεισε επίσημα, παραμένοντας ωστόσο μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας για πολλά χρόνια. Επρόκειτο για τη συμφωνία που συνέδεσε για πρώτη φορά το πετρέλαιο, το πιο πολύτιμο εμπόρευμα του κόσμου, με το δολάριο, το ισχυρότερο νόμισμα της εποχής.
Η κρίση του δολαρίου πριν από την Τζέντα
Για να κατανοηθεί η σημασία της συμφωνίας, χρειάζεται αναδρομή στα προηγούμενα χρόνια. Το 1971 ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον κατάργησε τη δυνατότητα μετατροπής του δολαρίου σε χρυσό, βάζοντας τέλος στο σύστημα του Μπρέτον Γουντς που είχε οικοδομηθεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέχρι τότε, το δολάριο λειτουργούσε ως το παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα ακριβώς επειδή μπορούσε να ανταλλαγεί με χρυσό. Από τη στιγμή που η εγγύηση αυτή εξαφανίστηκε, ολόκληρο το νομισματικό οικοδόμημα άρχισε να τρίζει.
Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν υψηλό πληθωρισμό, αυξανόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα και τις οικονομικές συνέπειες του πολέμου στο Βιετνάμ. Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο με το πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973, όταν οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγές χώρες περιόρισαν τις εξαγωγές τους προς τη Δύση. Οι τιμές του πετρελαίου εκτινάχθηκαν και η παγκόσμια οικονομία βρέθηκε αντιμέτωπη με μία από τις μεγαλύτερες ενεργειακές κρίσεις της ιστορίας της. Στην Ουάσιγκτον έγινε αντιληπτό ότι έπρεπε άμεσα να βρεθεί νέος λόγος για τον οποίο ο κόσμος θα συνέχιζε να ζητά δολάρια.
Η συμφωνία που άλλαξε την παγκόσμια οικονομία
Η λύση εντοπίστηκε στη Σαουδική Αραβία, τον μεγαλύτερο εξαγωγέα πετρελαίου και ηγέτιδα δύναμη του ΟΠΕΚ, με ικανότητα να επηρεάζει ολόκληρη την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Το σχέδιο ήταν απλό στη σύλληψή του αλλά τεράστιο στις συνέπειές του: η Σαουδική Αραβία θα πουλούσε το πετρέλαιό της αποκλειστικά σε δολάρια, με αποτέλεσμα κάθε χώρα που επιθυμούσε να αγοράσει πετρέλαιο να χρειάζεται πρώτα να αποκτήσει αμερικανικό νόμισμα.
Παράλληλα, το Ριάντ δεσμεύτηκε να επενδύει μεγάλο μέρος των τεράστιων εσόδων του από το πετρέλαιο σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα και άλλα περιουσιακά στοιχεία εντός των Ηνωμένων Πολιτειών. Σε αντάλλαγμα, η Ουάσιγκτον ανέλαβε να εγγυηθεί την ασφάλεια του σαουδαραβικού βασιλείου. Η συμφωνία της 12ης Ιουλίου 1974 έθεσε έτσι τις βάσεις για ένα σύστημα που θα διαμόρφωνε την παγκόσμια οικονομία και τις διεθνείς σχέσεις για δεκαετίες, στηρίζοντας εκ νέου τη θέση του δολαρίου ως κυρίαρχου παγκόσμιου νομίσματος.
