Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και πανεπιστημιακούς της μεταπολεμικής περιόδου. Ο θάνατος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά σηματοδοτεί την απώλεια μιας εμβληματικής μορφής της ελληνικής διανόησης, με διεθνή ακαδημαϊκή παρουσία και μακρά συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο. Το τελευταίο αντίο θα δοθεί αύριο, Τετάρτη 19 Αυγούστου, στη Ριτσώνα, όπου έχει προγραμματιστεί η αποτέφρωσή του. Ο Τσουκαλάς αφήνει πίσω του πλούσιο συγγραφικό έργο και σημαντική παρακαταθήκη στις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες.
Από τη Νομική Αθηνών στις σχολές της Ευρώπης και των ΗΠΑ
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς γεννήθηκε το 1937 στην Αθήνα, σε οικογένεια με βαθιές ρίζες στη νομική και πολιτική ζωή της χώρας. Παππούς του ήταν ο ομώνυμος Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, καθηγητής Ποινικού Δικαίου στη Νομική Σχολή Αθηνών, ενώ πατέρας του ήταν ο δικηγόρος και πολιτικός Άγγελος Τσουκαλάς, ο οποίος διετέλεσε βουλευτής Αθηνών με το Κόμμα Φιλελευθέρων, δήμαρχος Αθηναίων με τη στήριξη της ΕΔΑ και υπουργός Δικαιοσύνης την περίοδο 1970-1973, εν διάρκεια της δικτατορίας.
Ο ίδιος ολοκλήρωσε τις σπουδές του στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1958 και στη συνέχεια στράφηκε στη Φιλοσοφία του Δικαίου και την Κοινωνιολογία. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στη Χαϊδελβέργη (1959-1960), στο Μόναχο (1960-1961), στο Παρίσι (1963-1964) και στο Yale (1966), αποκτώντας τον τίτλο Docteur ès Lettres et Sciences Humaines από το Πανεπιστήμιο Panthéon-Sorbonne, με τη διάκριση «mention très honorable». Στα πρώτα επαγγελματικά του βήματα εργάστηκε ως δικηγόρος στην Αθήνα από το 1961 έως το 1968, ενώ παράλληλα δραστηριοποιήθηκε ως ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Αθηνών και στο γαλλικό CNRS.
Μακρά ακαδημαϊκή διαδρομή σε Παρίσι, Θεσσαλονίκη και Αθήνα
Η ακαδημαϊκή του πορεία ξεκίνησε στη Γαλλία, όπου δίδαξε στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Paris VIII Vincennes από το 1969 έως το 1981, αρχικά ως βοηθός και επίκουρος καθηγητής και στη συνέχεια ως τακτικός καθηγητής. Το 1981 επέστρεψε στην Ελλάδα και ανέλαβε καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου παρέμεινε έως το 1985. Την ίδια χρονιά μετακινήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου δίδαξε ως καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης έως το 2004, διετέλεσε και πρόεδρος του Τμήματος, ενώ στη συνέχεια ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής.
Παράλληλα δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής σε πανεπιστήμια όπως τα Panthéon-Sorbonne, Princeton, Columbia, το City University of New York, το Πανεπιστήμιο Βοσπόρου στην Κωνσταντινούπολη και το UAM Iztapalapa στην Πόλη του Μεξικού. Το 2009 αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης και το 2011 του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Από το 1981 έως το 1989 διετέλεσε επιστημονικός διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), ενώ από το 1993 έως το 1996 προήδρευσε στο Διοικητικό του Συμβούλιο.
Δημόσια προσφορά, διακρίσεις και συγγραφικό έργο
Ο Τσουκαλάς διετέλεσε επίσης πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Κοινωνιολόγων και μέλος του Ανώτατου Συμβουλίου Έρευνας και Τεχνολογίας, ενώ ηγήθηκε της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Κορυφής του ΟΗΕ για την Κοινωνική Ανάπτυξη την περίοδο 1994-1996. Ανέλαβε ακόμη σημαντικές θεσμικές και πολιτιστικές θέσεις, όπως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού, πρόεδρος του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), μέλος της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας και μέλος του ερευνητικού συμβουλίου του Ολυμπιακού Μουσείου της Λωζάνης. Από το 2000 έως το 2014 υπηρέτησε ως τακτικό μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, ενώ το 2025 τιμήθηκε με την εκλογή του ως τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Στο συγγραφικό του έργο ξεχωρίζει το βιβλίο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922)», η μετάφραση της διδακτορικής του διατριβής στο Παρίσι, το οποίο αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την κατανόηση της νεότερης ελληνικής ιστορίας μέσα από τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Ο Τσουκαλάς υπήρξε, μαζί με τον φίλο του Νίκο Πουλαντζά, κορυφαία μορφή της γενιάς διανοουμένων της Μεταπολίτευσης που επιχείρησε να αναλύσει τις αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας και το κράτος πέρα από τις παραδοσιακές εθνικές μυθολογίες.
