Η σφαγή του Ηρακλείου παραμένει ένα από τα πιο τραγικά επεισόδια της νεότερης ιστορίας της Κρήτης. Στις 25 Αυγούστου 1898, στο τότε Μεγάλο Κάστρο, ένοπλες ομάδες μουσουλμάνων επιτέθηκαν στους χριστιανούς κατοίκους της πόλης αλλά και στη βρετανική δύναμη που είχε αναλάβει την εποπτεία της περιοχής. Το μακελειό που ξέσπασε εκείνη την ημέρα άφησε πίσω του δεκάδες νεκρούς, καμένα σπίτια και καταστήματα, ενώ στάθηκε καθοριστικό για την πορεία του νησιού προς την αυτονομία.
Τι έγινε στις 25 Αυγούστου 1898
Την περίοδο εκείνη η οθωμανική κυριαρχία στην Κρήτη βρισκόταν σε βαθιά κρίση. Μετά τις επαναστάσεις και την επέμβαση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, το νησί είχε τεθεί υπό διεθνή εποπτεία, με τη Βρετανία να ελέγχει την περιοχή του Ηρακλείου, τη Ρωσία το Ρέθυμνο, τη Γαλλία τα Χανιά και την Ιταλία το Λασίθι. Παράλληλα βρισκόταν σε εξέλιξη η μετάβαση προς ένα καθεστώς αυτονομίας υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου. Ένα από τα κρίσιμα βήματα αυτής της διαδικασίας ήταν η μεταβίβαση των φορολογικών γραφείων από την οθωμανική διοίκηση στη νέα αρχή. Στα Χανιά και στο Ρέθυμνο η διαδικασία ολοκληρώθηκε χωρίς σοβαρά επεισόδια. Στο Ηράκλειο όμως η ένταση ήταν μεγάλη. Στις 25 Αυγούστου, βρετανικό απόσπασμα επιχείρησε να εγκαταστήσει στα φορολογικά γραφεία τον χριστιανό Στυλιανό Αλεξίου μαζί με τους νέους υπαλλήλους. Ένοπλοι είχαν ήδη συγκεντρωθεί στην περιοχή του λιμανιού και, μόλις ξέσπασαν οι πρώτοι πυροβολισμοί, η σύγκρουση μετατράπηκε γρήγορα σε γενικευμένο μακελειό.
Η βία εξαπλώθηκε αμέσως στους δρόμους και στις χριστιανικές συνοικίες της πόλης. Καταστήματα και σπίτια λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν, ενώ πολλοί κάτοικοι σκοτώθηκαν είτε μέσα στα σπίτια τους είτε στους δρόμους καθώς προσπαθούσαν να διαφύγουν. Ανάμεσα στα θύματα βρέθηκε και ο Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, υποπρόξενος της Βρετανίας στο Ηράκλειο, καθώς και Βρετανοί στρατιωτικοί που υπηρετούσαν στην πόλη. Μεγάλο τμήμα του Μεγάλου Κάστρου καταστράφηκε ολοσχερώς εκείνη την ημέρα. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν έχει εξακριβωθεί με βεβαιότητα μέχρι σήμερα. Οι πρώτες αναφορές της εποχής έκαναν λόγο ακόμη και για περίπου 1.000 θύματα, ενώ μεταγενέστερες εκτιμήσεις μιλούν για εκατοντάδες νεκρούς χριστιανούς. Η ΕΡΤ αναφέρει ότι ο πιθανότερος αριθμός δεν ξεπερνούσε τους 450 νεκρούς, ενώ άλλες ιστορικές πηγές δίνουν μεγαλύτερες εκτιμήσεις για την έκταση της τραγωδίας.
Οι συνέπειες και η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων
Ο θάνατος των Βρετανών στρατιωτικών άλλαξε αμέσως τη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στο Κρητικό Ζήτημα. Ακολούθησαν ανακρίσεις, δίκες και εκτελέσεις ανθρώπων που κρίθηκαν υπεύθυνοι για τις βιαιοπραγίες εκείνης της ημέρας. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, ωστόσο, δεν περιορίστηκαν στην απόδοση ευθυνών. Απαίτησαν πλέον ρητά την άμεση αποχώρηση του οθωμανικού στρατού από ολόκληρη την Κρήτη, κάτι που μέχρι τότε καθυστερούσε. Η σφαγή του Ηρακλείου λειτούργησε έτσι ως το γεγονός που επιτάχυνε εξελίξεις οι οποίες κρατούσαν καιρό σε εκκρεμότητα. Το μακελειό ανέδειξε με τον πλέον τραγικό τρόπο πόσο εύθραυστη ήταν η ισορροπία στο νησί υπό το τότε καθεστώς διεθνούς εποπτείας, και έδειξε ότι η παρατεταμένη οθωμανική παρουσία δεν εγγυόταν πλέον την ασφάλεια ούτε των κατοίκων ούτε των ξένων δυνάμεων που είχαν αναλάβει την προστασία της περιοχής.
Τι ακολούθησε μετά τη σφαγή
Λίγους μήνες μετά τα γεγονότα, οι τελευταίες οθωμανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν οριστικά το νησί. Τον Δεκέμβριο του 1898 έφτασε στην Κρήτη ο πρίγκιπας Γεώργιος, ο οποίος ανέλαβε καθήκοντα ως Ύπατος Αρμοστής της νεοσύστατης Κρητικής Πολιτείας. Η Κρήτη δεν είχε ακόμη ενωθεί με την Ελλάδα — αυτό θα συνέβαινε τελικά το 1913 — όμως η σφαγή του Ηρακλείου είχε ήδη λειτουργήσει ως καταλύτης για την οριστική απομάκρυνση της οθωμανικής διοίκησης και το άνοιγμα του δρόμου προς την αυτονομία του νησιού.
