Σφοδρή πολιτική αντιπαράθεση ξέσπασε στο Ισραήλ γύρω από το ντοκιμαντέρ NAZA, λίγες ώρες μετά τη βράβευσή του στο 83ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Ο υπουργός Πολιτισμού του Ισραήλ, Μίκι Ζοχάρ, ανακοίνωσε ότι θα κινηθεί άμεσα για την αφαίρεση της ισραηλινής ιθαγένειας από τους δύο σκηνοθέτες της ταινίας, τον Γιουβάλ Άμπραχαμ και τη Ρέιτσελ Σορ. Η ταινία βασίζεται σε μαρτυρίες 24 Ισραηλινών στρατιωτικών και στελεχών των υπηρεσιών πληροφοριών και περιγράφει τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό και την πλήξη στόχων στη Γάζα. Η κυβέρνηση του Ισραήλ χαρακτήρισε το ντοκιμαντέρ πράξη προδοσίας κατά του κράτους.
Διαβάστε επίσης: Ο Ζοχάρ ζητά αφαίρεση ιθαγένειας για το ντοκιμαντέρ NAZA
Η βράβευση στη Βενετία και η απειλή Ζοχάρ
Το Σάββατο, το ντοκιμαντέρ «NAZA» κέρδισε το Ειδικό Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ της Βενετίας, μια διάκριση που προκάλεσε άμεση αντίδραση από την ισραηλινή κυβέρνηση. Ο Μίκι Ζοχάρ έγραψε στο X ότι θα ενεργήσει «αμέσως» για να αφαιρέσει την ιθαγένεια από τους δύο δημιουργούς, κατηγορώντας τους ότι επιδιώκουν να βλάψουν την πατρίδα τους προκειμένου να κερδίσουν το χειροκρότημα «αντισημιτών σε όλο τον κόσμο». Ο υπουργός χαρακτήρισε την ταινία «αποτρόπαιη» και τη βράβευσή της «σοκαριστική», ενώ υποστήριξε ότι οι ενέργειες των σκηνοθετών συνιστούν «προδοσία κατά του κράτους». Οι δύο δημιουργοί, ο Γιουβάλ Άμπραχαμ και η Ρέιτσελ Σορ, είχαν συνεργαστεί και στο παρελθόν για το βραβευμένο με Όσκαρ ντοκιμαντέρ «No Other Land» του 2024, το οποίο κατέγραφε τη βία εποίκων και ισραηλινών αρχών στη Δυτική Όχθη.
Το 80λεπτο ντοκιμαντέρ γυρίστηκε μυστικά επί τρία χρόνια, με νυχτερινά γυρίσματα σε ταράτσες του Τελ Αβίβ. Στηρίζεται στις ανώνυμες καταθέσεις 24 μαρτύρων, οι οποίοι εμφανίζονται με αλλοιωμένα πρόσωπα και φωνές ώστε να μην αποκαλυφθεί η ταυτότητά τους. Οι μάρτυρες περιγράφουν ένα σύστημα επιτήρησης και επιλογής στόχων που βασίζεται σε τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, ικανό να επεξεργάζεται δεδομένα από χιλιάδες κινητά τηλέφωνα για τον εντοπισμό κτιρίων-στόχων. Σύμφωνα με μία από τις καταθέσεις, είχε εγκριθεί η θανάτωση έως και 500 ανθρώπων μέσα στον υπολογισμό απωλειών αμάχων, προκειμένου να σκοτωθεί ένας μαχητής της Χαμάς. Ένας πρώην στρατιωτικός ανέφερε μάλιστα ότι ακόμη και η ένδειξη σε κινητό παιδιού ότι «ο μπαμπάς είναι σπίτι» μπορούσε να ενεργοποιήσει διαδικασία αεροπορικού πλήγματος.
Οι αντιδράσεις και το νομικό πλαίσιο
Στην επίθεση κατά των σκηνοθετών προστέθηκε και ο υπουργός Εθνικής Ασφάλειας, Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ, ο οποίος τους χαρακτήρισε «ντροπή και όνειδος για ολόκληρο τον λαό του Ισραήλ» και τους κάλεσε να εγκαταλείψουν τη χώρα. «Είμαι βέβαιος ότι οι φίλοι σας, δηλαδή οι εχθροί μας, η Χαμάς στη Γάζα, θα σας υποδεχτούν με ανοιχτές αγκαλιές», έγραψε ο ακροδεξιός υπουργός στο X. Οι δηλώσεις αυτές αντανακλούν την ένταση που έχει προκαλέσει η δημόσια αμφισβήτηση του τρόπου διεξαγωγής των στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Γάζα, ιδίως όταν προέρχεται από πρόσωπα εντός του ίδιου του στρατιωτικού μηχανισμού.
Η αφαίρεση της ιθαγένειας προβλέπεται νομικά στο Ισραήλ, αν και εφαρμόζεται σπάνια. Το Ανώτατο Δικαστήριο είχε επικυρώσει το 2022 τη δυνατότητα του κράτους να αφαιρεί την ιθαγένεια από άτομα που επέδειξαν έλλειψη νομιμοφροσύνης, όπως σε περιπτώσεις κατασκοπείας ή προδοσίας. Ο σχετικός νόμος διευρύνθηκε περαιτέρω το 2023, ώστε να καλύπτει και καταδίκες για τρομοκρατία. Η διαδικασία απαιτεί αίτημα από τον υπουργό Εσωτερικών, έγκριση από τον υπουργό Δικαιοσύνης και τελική επικύρωση από τα δικαστήρια, γεγονός που καθιστά αβέβαιη την τελική έκβαση της απειλής Ζοχάρ. Παράλληλα, σύμφωνα με δημοσιογραφική αναφορά του Al Jazeera, η προβολή του ντοκιμαντέρ στη Βενετία έκλεισε με όρθιο χειροκρότημα 25 λεπτών, κάτι που ενισχύει τη διεθνή απήχηση της ταινίας παρά τις αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ισραήλ.
