Η πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ με τίτλο «A Review of Greek Emigrants, Talent Abroad» βρέθηκε στο επίκεντρο έντονης δημόσιας συζήτησης το τελευταίο διάστημα. Η κυβέρνηση έσπευσε να παρουσιάσει τα ευρήματα ως απόδειξη μετατροπής του brain drain σε brain gain, ωστόσο μια κριτική ανάγνωση της ίδιας της μελέτης αμφισβητεί το συγκεκριμένο αφήγημα. Ο ημερήσιος Τύπος φιλοξένησε πρωτοσέλιδα με τίτλους όπως «Ελλάδα 4η στις χώρες του ΟΟΣΑ στις επιστροφές πολιτών από το εξωτερικό», ενώ ορισμένα μέσα κράτησαν πιο συγκρατημένο τόνο, μιλώντας απλώς για επιβράδυνση της φυγής. Το ζήτημα του brain gain ΟΟΣΑ αναδεικνύεται πλέον ως θέμα μεθοδολογικής αντιπαράθεσης ανάμεσα στην επίσημη ανάγνωση και στα πραγματικά στοιχεία της έκθεσης.
Τι ανέφερε η έκθεση και πώς παρουσιάστηκε
Η δημόσια παρουσίαση των συμπερασμάτων έγινε σε επίσημη εκδήλωση με τίτλο «Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό: Η επιστροφή». Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν τρεις Υπουργοί και τρεις Γενικοί Γραμματείς της κυβέρνησης, ο πρέσβης της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ, καθώς και εκπρόσωποι του ίδιου του οργανισμού, οι οποίοι ανέλυσαν αναλυτικά τα στοιχεία της μελέτης ενώπιον κοινού. Στο πλαίσιο αυτής της παρουσίασης υποστηρίχθηκε ότι η επιστροφή πτυχιούχων στην Ελλάδα ξεπέρασε τη φυγή τους τόσο το 2023 όσο και το 2024, και ότι η τάση αυτή δεν αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο αλλά προϊόν συνολικής βελτίωσης της χώρας από το 2019 και έπειτα.
Σύμφωνα με τους ομιλητές της εκδήλωσης, η Ελλάδα έχει ενισχυθεί τόσο σε οικονομικό όσο και σε αμυντικό επίπεδο τα τελευταία χρόνια, στοιχείο που καλλιεργεί αίσθημα σταθερότητας και ασφάλειας στους πολίτες και τη συνδέει με εικόνα επιτυχίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Παρουσιάστηκαν επίσης στοιχεία της Eurostat, σύμφωνα με τα οποία την τελευταία δεκαπενταετία 734.000 πολίτες εγκατέλειψαν τη χώρα, ενώ 473.000 επέστρεψαν. Το κεντρικό επιχείρημα που κυριάρχησε στην εκδήλωση ήταν πως για πρώτη φορά το 2023, και εκ νέου το 2024, η επιστροφή πτυχιούχων υπερέβη τη φυγή τους, κάτι που παρουσιάστηκε ως «αναστροφή του brain drain κατά 64%».
Η κριτική ανάγνωση της μελέτης του ΟΟΣΑ
Μια πιο προσεκτική εξέταση της ίδιας της έκθεσης αμφισβητεί τα δύο βασικά επιχειρήματα που προβλήθηκαν στην εκδήλωση, χαρακτηρίζοντάς τα ως έωλα και χωρίς άμεση τεκμηρίωση. Το πρώτο πρόβλημα εντοπίζεται στο ίδιο το αντικείμενο της μελέτης: η έρευνα του ΟΟΣΑ αφορά τη συνολική μετανάστευση από και προς την Ελλάδα, και όχι ειδικά το φαινόμενο του brain drain, δηλαδή τη φυγή επιστημονικού και εξειδικευμένου δυναμικού. Όπως αναφέρεται ρητά στην έκθεση, το 2023 οι είσοδοι Ελλήνων πολιτών ξεπέρασαν τις εξόδους, με περίπου 46.000 εισόδους έναντι περίπου 37.000 εξόδων. Η διαφορά αυτή διευρύνθηκε περαιτέρω το 2024, με σχεδόν 52.000 εισόδους έναντι περίπου 32.000 εξόδων.
Η ίδια η μελέτη διευκρινίζει, ωστόσο, ότι οι σωρευτικές εκροές από το 2010 εξακολουθούν να υπερβαίνουν κατά πολύ τις εισροές, γεγονός που περιορίζει σημαντικά την έκταση του θετικού μηνύματος που επιχειρήθηκε να περάσει στην κοινή γνώμη. Η έκθεση κάνει λόγο για μια «σταδιακή εξισορρόπηση των ροών ανθρώπινου κεφαλαίου» της Ελλάδας, μια διατύπωση αισθητά πιο συγκρατημένη από τους τίτλους περί πλήρους brain gain που κυριάρχησαν στον Τύπο τις τελευταίες ημέρες. Παράλληλα, το δεύτερο επιχείρημα, αυτό της «αναστροφής του brain drain κατά 64%», αμφισβητείται ως προς τη μεθοδολογική του βάση, καθώς δεν φαίνεται να προκύπτει άμεσα από τα στοιχεία που παραθέτει ο ΟΟΣΑ στη μελέτη του. Η διάκριση ανάμεσα στη συνολική μετανάστευση και στο ειδικό φαινόμενο του brain drain παραμένει, έτσι, το κρίσιμο σημείο της αντιπαράθεσης γύρω από το brain gain ΟΟΣΑ.
