Η φράση «θα σου κάνουμε μια αξονική» συνοδεύεται συχνά από την ερώτηση «και η ακτινοβολία;». Είναι λογικό ερώτημα και καλό είναι να το κάνουμε. Η αξονική χρησιμοποιεί ακτίνες Χ, όπως μια απλή ακτινογραφία, αλλά λαμβάνει πολλές λήψεις από διαφορετικές γωνίες ώστε να συνθέσει εικόνες σε τομές. Αυτό σημαίνει ότι η δόση είναι αρκετά μεγαλύτερη από εκείνη μιας ακτινογραφίας θώρακος. Ταυτόχρονα, η πληροφορία που προσφέρει σε λίγα λεπτά είναι συχνά καθοριστική.
Στην ιατρική απεικόνιση ισχύει μια βασική αρχή που ονομάζεται αιτιολόγηση. Κάθε εξέταση με ακτινοβολία πρέπει να έχει σαφή λόγο, δηλαδή το αναμενόμενο όφελος για τον ασθενή να είναι μεγαλύτερο από τον πιθανό κίνδυνο. Δίπλα της υπάρχει και η αρχή που οι ειδικοί αποκαλούν ALARA: η δόση να είναι τόσο χαμηλή όσο είναι λογικά εφικτό για να βγει μια διαγνωστικά χρήσιμη εικόνα. Αυτές οι δύο αρχές εξηγούν γιατί ένας γιατρός μπορεί να προτείνει αξονική σε μια περίπτωση και υπερηχογράφημα ή μαγνητική σε μια άλλη που μοιάζει παρόμοια.
Τα σύγχρονα μηχανήματα έχουν αλλάξει αρκετά την εικόνα. Διαθέτουν συστήματα που προσαρμόζουν αυτόματα τη δόση στο σωματότυπο του εξεταζόμενου και στην περιοχή που σαρώνεται, ενώ νεότεροι αλγόριθμοι ανασύνθεσης επιτρέπουν καθαρές εικόνες με λιγότερη ακτινοβολία. Έτσι η αξονική τομογραφία γίνεται σήμερα συχνά με αισθητά χαμηλότερη δόση απ’ ό,τι παλαιότερα για την ίδια εξέταση. Η ακτινοβολία δεν εξαφανίστηκε, η τεχνολογία πάντως κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση.
Ξεχωριστό κεφάλαιο είναι το σκιαγραφικό. Σε αρκετές αξονικές χορηγείται ενδοφλεβίως ιωδιούχο σκιαγραφικό, ώστε να φαίνονται καλύτερα τα αγγεία και τα όργανα. Πριν από την εξέταση το προσωπικό ρωτά για αλλεργίες ή προηγούμενη αντίδραση σε σκιαγραφικό, για τη νεφρική λειτουργία (συχνά ζητείται μια πρόσφατη κρεατινίνη) και για φάρμακα όπως η μετφορμίνη που παίρνουν πολλοί διαβητικοί. Οι οδηγίες για νηστεία, ενυδάτωση ή προσωρινή διακοπή κάποιου φαρμάκου δίνονται από τον γιατρό και το εργαστήριο και διαφέρουν από περίπτωση σε περίπτωση.
Υπάρχουν ομάδες για τις οποίες η προσοχή είναι μεγαλύτερη. Τα παιδιά είναι πιο ευαίσθητα στην ακτινοβολία και για αυτό υπάρχουν ειδικά πρωτόκολλα με προσαρμοσμένες ρυθμίσεις. Στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας το προσωπικό ρωτά πάντα για πιθανή εγκυμοσύνη, και είναι σημαντικό η απάντηση να είναι ειλικρινής, ακόμη και αν υπάρχει απλώς αμφιβολία. Σε επείγουσες καταστάσεις, πάντως, όπως ένα σοβαρό τροχαίο ή υποψία εγκεφαλικού, η ταχύτητα της αξονικής συχνά κάνει τη διαφορά και οι γιατροί το σταθμίζουν αναλόγως.
Κάτι που λίγοι σκέφτονται είναι το προσωπικό ιστορικό εξετάσεων. Αν κάποιος έχει κάνει πρόσφατα αξονική στην ίδια περιοχή, αξίζει να το πει στον γιατρό του. Μερικές φορές η παλαιότερη εξέταση αρκεί για να απαντήσει στο ερώτημα ή χρησιμεύει ως σημείο σύγκρισης, αποφεύγοντας μια επανάληψη. Η φύλαξη των αποτελεσμάτων, είτε σε CD είτε σε ψηφιακή μορφή, βοηθά περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Μία ή δύο αξονικές που έγιναν για σωστό λόγο δεν αποτελούν αιτία πανικού. Το ζήτημα της συνολικής δόσης αφορά κυρίως όσους χρειάζονται συχνές επαναλήψεις για παρακολούθηση, και εκεί ο γιατρός σχεδιάζει το πρόγραμμα με αυτό κατά νου.
Η ανησυχία για την ακτινοβολία δεν πρέπει να οδηγεί σε άρνηση μιας εξέτασης που έχει ζητηθεί για σοβαρό λόγο. Ούτε, από την άλλη, η αξονική είναι εξέταση που κάνουμε «για να είμαστε σίγουροι». Η σωστή στάση βρίσκεται στη μέση: ρωτάμε τον γιατρό μας τι αναζητά, αν υπάρχει εναλλακτική και πώς θα επηρεάσει το αποτέλεσμα τα επόμενα βήματα. Ένας γιατρός που εξηγεί το σκεπτικό του δίνει στον ασθενή κάτι πιο πολύτιμο από μια απλή παραπομπή.
