Η σχέση ανάμεσα στην επιτυχία και την αυτοεκτίμηση απασχολεί όλο και περισσότερο την ψυχολογία, καθώς πολλοί άνθρωποι φαίνεται να συνδέουν στενά τα δύο αυτά στοιχεία από πολύ μικρή ηλικία. Ένας καλός βαθμός, μια προαγωγή, ένα «μπράβο» ή μια διάκριση λειτουργούν συχνά ως επιβεβαίωση ότι «τα καταφέρνουμε», με αποτέλεσμα να αναζητούμε συνεχώς την επανάληψή τους. Το ερώτημα που θέτουν οι ειδικοί είναι τι συμβαίνει όταν αυτή η αναζήτηση αρχίζει να καθορίζει όχι μόνο το πώς αξιολογούμε την πορεία μας, αλλά και το αν θεωρούμε τον εαυτό μας «αρκετό». Σε αυτές τις περιπτώσεις, η γραμμή ανάμεσα στην επιτυχία και την αξία που αποδίδουμε στον εαυτό μας μπορεί να γίνει εξαιρετικά λεπτή.
Όταν η επιτυχία γίνεται μέτρο της αξίας μας
Το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει κάποιος διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό την αντίληψή του για το τι σημαίνει «τα καταφέρνω». Το σχολείο, οι σπουδές, η εύρεση μιας καλής δουλειάς και η επαγγελματική εξέλιξη συνοδεύονται συχνά από επαίνους και αναγνώριση, γεγονός που ενισχύει την τάση να συνεχίζει κανείς στην ίδια κατεύθυνση. Η εξωτερική επιβεβαίωση από μόνη της δεν αποτελεί πρόβλημα· η υπερβολική εξάρτηση από αυτήν είναι που μπορεί να λειτουργήσει ως παγίδα. Για αρκετούς ανθρώπους, η ανάγκη για αναγνώριση έχει αποτελέσει επί χρόνια ισχυρό κίνητρο, ωθώντας τους να διαβάζουν περισσότερο, να διακρίνονται ή να επιμένουν σε μια δραστηριότητα ακόμη και όταν αυτή δεν τους προσφέρει ιδιαίτερη ευχαρίστηση.
Η ψυχολογία έχει μελετήσει το φαινόμενο αυτό μέσα από την έννοια της «εξαρτώμενης αυτοαξίας», δηλαδή την τάση η αυτοεκτίμηση ενός ατόμου να εξαρτάται από την επιτυχία ή την αποτυχία του σε συγκεκριμένους τομείς. Σε μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε 1.418 φοιτητές, οι ερευνητές εντόπισαν διαφορετικές πηγές πάνω στις οποίες μπορεί να στηρίζεται η αυτοαξία ενός ανθρώπου, όπως η ακαδημαϊκή επίδοση, η εμφάνιση, ο ανταγωνισμός και η αποδοχή από τους άλλους. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν πόσο ποικίλες μπορούν να είναι οι βάσεις στις οποίες χτίζεται η εικόνα που έχει κάποιος για τον εαυτό του.
Οι επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση
Η σύνδεση ανάμεσα στην επιτυχία και την αυτοεκτίμηση δεν είναι απλά θεωρητική, αφού έχει και πρακτικές συνέπειες στην καθημερινή ψυχολογική κατάσταση των ανθρώπων. Σε άλλη έρευνα, φοιτητές των οποίων η αυτοαξία ήταν στενά συνδεδεμένη με την ακαδημαϊκή τους επίδοση παρουσίαζαν σημαντικά μεγαλύτερες μεταβολές στην αυτοεκτίμησή τους ανάλογα με τους βαθμούς που λάμβαναν. Οι καλοί βαθμοί βελτίωναν την εικόνα που είχαν για τον εαυτό τους, ενώ οι κακοί βαθμοί μπορούσαν να την πλήξουν περισσότερο απ’ όσο θα συνέβαινε σε κάποιον που δεν βασίζει εκεί την αξία του. Όταν, δηλαδή, η επιτυχία συνδέεται πολύ στενά με την εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του, μια αποτυχία δεν αφορά πλέον μόνο κάτι που δεν πήγε όπως περίμενε, αλλά μπορεί να εκληφθεί ως απόδειξη ότι ο ίδιος δεν είναι αρκετά καλός.
Παράλληλα, οι ερευνητές επισημαίνουν ένα παράδοξο που εντείνει το πρόβλημα: όσο μεγαλώνει κανείς, τόσο λιγότερες γίνονται οι ξεκάθαρες «βαθμολογίες» της ζωής. Στο σχολείο και στις σπουδές υπάρχουν εξετάσεις, βαθμοί και διακρίσεις που προσφέρουν μια σαφή, μετρήσιμη εικόνα της προσπάθειας. Μετά όμως από αυτή τη φάση, τα κριτήρια με τα οποία κάποιος μπορεί να αξιολογήσει αν «έκανε αρκετά» γίνονται πολύ πιο ασαφή, κάτι που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο όσους έχουν συνδέσει την αξία τους με συνεχή εξωτερική επιβεβαίωση.
